Áp giá điện sinh hoạt theo giờ: ‘Hộ vừa ở vừa kinh doanh thêm áp lực chi phí’

Ông Mã Khai Hiền: Tôi cho rằng đây là điều chỉnh quan trọng, không chỉ mang tính kỹ thuật trong vận hành hệ thống điện mà còn tạo tín hiệu về xu hướng điều hành theo cơ chế thị trường, hướng tới tối ưu hóa chi phí năng lượng.

Đề xuất lần này có hai điểm đáng chú ý: mở rộng áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng đối với nhóm hộ vừa ở vừa kinh doanh và điều chỉnh khung giờ tính giá điện theo Quyết định 963/QĐ-BCT.

Tuy nhiên, cần phân biệt mục tiêu điều tiết phụ tải của hệ thống điện với mục tiêu giảm tiền điện cho từng hộ gia đình. Hóa đơn của các hộ vừa ở vừa kinh doanh sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: tổng lượng điện tiêu thụ, tỷ trọng điện sử dụng trong từng khung giờ và mức chênh lệch giữa giá giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm.

Những hộ có khả năng chuyển một phần phụ tải sang giờ thấp điểm hoặc giờ bình thường, đồng thời hạn chế sử dụng thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm, có thể giảm chi phí. Ngược lại, các hộ vẫn phải sử dụng phần lớn điện năng vào giờ cao điểm có thể phải trả nhiều tiền hơn.

Đặc biệt, những gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi, người làm việc theo giờ cố định hoặc phải sử dụng điều hòa, bếp điện vào buổi tối sẽ ít có khả năng điều chỉnh thời gian tiêu thụ điện. Đây vốn là khoảng thời gian tập trung nhiều hoạt động sinh hoạt của gia đình.

Hiện chưa thể kết luận hóa đơn tiền điện sẽ tăng hay giảm bao nhiêu khi chưa có biểu giá cụ thể, phương thức tính tiền và dữ liệu phụ tải thực tế. Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào việc bổ sung giờ cao điểm rồi cho rằng tất cả người dân đều phải trả tiền điện cao hơn.

Điều quan trọng là cần đánh giá tác động định lượng trước khi triển khai, so sánh hóa đơn theo cơ chế hiện hành và cơ chế mới đối với các nhóm hộ có mức tiêu thụ, thu nhập và khả năng dịch chuyển phụ tải khác nhau. Đồng thời, nên có lộ trình thí điểm và cơ chế bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương để người dân có đủ thông tin, thời gian thích ứng.

– Nếu biểu giá điện được áp thì nhóm đối tượng nào sẽ chịu ảnh hưởng nhiều nhất, thưa ông?

Ông Mã Khai Hiền: Nhóm hộ vừa ở vừa kinh doanh cần được quan tâm đặc biệt vì đặc điểm sử dụng điện khác với hộ sinh hoạt thông thường. Nhiều hoạt động như quán ăn, cửa hàng tạp hóa hay dịch vụ làm đẹp tiêu thụ điện mạnh vào đúng khung giờ cao điểm mới. Do đó, khả năng dịch chuyển phụ tải của nhóm này thường hạn chế.

Nếu áp dụng giá điện theo giờ, chi phí vận hành của các cơ sở kinh doanh nhỏ có thể tăng, nhất là khi phần lớn hoạt động kinh doanh diễn ra vào buổi tối.

Theo tôi, chính sách cần tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất, phân loại rõ hộ sinh hoạt, hộ vừa ở vừa kinh doanh và hộ kinh doanh có mục đích sử dụng điện chính là kinh doanh. Thứ hai, xây dựng cơ chế đo đếm, tính giá minh bạch, tránh để việc phân loại phụ thuộc vào đánh giá chủ quan. Thứ ba, cần có lộ trình thí điểm và cơ chế hỗ trợ những hộ khó điều chỉnh thời gian sử dụng điện.

Về lâu dài, biểu giá cần phản ánh được sự khác biệt giữa hộ tiêu thụ nhiều điện và hộ sử dụng điện vào thời điểm hệ thống chịu áp lực cao. Đây là hai đặc điểm khác nhau, cần được xem xét đồng thời để tránh tạo gánh nặng quá lớn cho các hộ kinh doanh nhỏ.

Có thể giảm áp lực phụ tải, nhưng chưa chắc tiết kiệm điện

– Theo ông, áp dụng giá điện theo khung giờ có thực sự giúp người dân thay đổi thói quen sử dụng điện, tiết kiệm năng lượng và giảm áp lực phụ tải vào giờ cao điểm hay không?

Ông Mã Khai Hiền: Cơ chế này có thể mang lại hiệu quả, nhưng cần hiểu đúng bản chất: giá điện theo giờ trước hết khuyến khích người dùng dịch chuyển thời điểm sử dụng điện. Muốn tiết kiệm điện thực sự, người dân còn phải giảm lượng điện tiêu thụ không cần thiết hoặc nâng cao hiệu suất thiết bị.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy biểu giá theo thời gian sử dụng có thể làm thay đổi hành vi tiêu dùng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào thiết kế chính sách và đặc điểm từng nhóm khách hàng.

Tại Anh, biểu giá theo giờ được kết hợp với công tơ thông minh. Một số chương trình thử nghiệm ghi nhận phụ tải giờ cao điểm giảm khoảng 8-10%, khi người tham gia chuyển các hoạt động như giặt quần áo, rửa bát sang thời điểm khác. Tại Australia, các chương trình quản lý nhu cầu điện khuyến khích người dùng điều chỉnh hoạt động của điều hòa, bình nước nóng, bộ sạc xe điện và pin lưu trữ theo tín hiệu giá. Trong khi đó, nghiên cứu tại Mỹ cho thấy giá điện theo giờ có thể làm giảm mức sử dụng điều hòa vào giờ cao điểm, nhất là những ngày nắng nóng.

Tuy nhiên, nếu thiết kế chưa phù hợp, nhiều người có thể cùng chuyển thiết bị sang một khung giờ thấp điểm, dẫn đến hình thành đỉnh phụ tải mới.

Từ những kinh nghiệm này, Việt Nam có thể cân nhắc ba hướng triển khai. Trước hết, nên thí điểm có mục tiêu, ưu tiên các hộ vừa ở vừa kinh doanh có mức tiêu thụ điện lớn và sử dụng thiết bị có khả năng dịch chuyển phụ tải, thay vì áp dụng đồng loạt ngay từ đầu.

Tiếp đó, cần kết hợp giá điện với thông tin tiêu thụ theo thời gian thực. Công tơ thông minh, ứng dụng theo dõi điện năng và cảnh báo thời điểm giá cao sẽ giúp người dân nhận biết hoạt động nào làm tăng hóa đơn và có thể điều chỉnh ở đâu.

Cuối cùng, biểu giá cần được thiết kế để tránh tạo ra đỉnh phụ tải mới. Cơ quan quản lý cần theo dõi biểu đồ phụ tải sau khi áp dụng và điều chỉnh nếu xuất hiện tình trạng nhiều khách hàng cùng dồn sử dụng điện vào một khung giờ.

– Vậy, ông có khuyến cáo gì để người dân chủ động điều chỉnh thói quen sử dụng điện?

Ông Mã Khai Hiền: Tôi khuyến nghị người dân không nên quá lo lắng hay thay đổi ngay toàn bộ lịch sinh hoạt, mà trước hết cần xác định thiết bị nào tiêu thụ nhiều điện, thiết bị nào có thể dịch chuyển thời gian sử dụng để xây dựng lịch vận hành phù hợp.

Theo Quyết định 963/QĐ-BCT, giờ thấp điểm từ 0h đến 6h, giờ cao điểm từ 17h30 đến 22h30 từ thứ Hai đến thứ Bảy. Người dân có thể chuyển máy giặt, máy sấy, máy rửa bát sang giờ thấp điểm nếu phù hợp; đồng thời sử dụng thiết bị đủ tải, tận dụng chức năng hẹn giờ và hạn chế sấy khi có thể phơi tự nhiên. Các thiết bị ít sử dụng như bàn ủi, máy hút bụi cũng có thể vận hành vào giờ thấp điểm hoặc ngày Chủ nhật. Với xe điện, nên điều chỉnh thời gian và dòng sạc phù hợp để tránh quá tải hệ thống điện trong nhà.

Ngược lại, không nên tùy tiện bật tắt điều hòa, tủ lạnh, tủ đông để tránh giờ cao điểm. Giải pháp hiệu quả hơn là sử dụng thiết bị tiết kiệm điện, điều chỉnh chế độ vận hành hợp lý và hạn chế thất thoát nhiệt. Các hộ gia đình cũng nên từng bước thay thế thiết bị cũ, hiệu suất thấp bằng sản phẩm có dán nhãn năng lượng.

Giá điện theo giờ chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm công cụ đo đếm phù hợp, thông tin minh bạch và khả năng điều chỉnh phụ tải của người sử dụng. Chính sách cũng cần tính đến đặc thù sinh hoạt, kinh doanh và khả năng thích ứng khác nhau của từng nhóm hộ.

Trân trọng cảm ơn ông!