Ông Cung cảnh báo cơ cấu kinh tế 2021– 2024 hầu như không thay đổi, trong khi hiệu quả đầu tư và năng suất lao động giảm sút. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách cho giai đoạn 2026–2030 buộc phải chuyển đổi cơ cấu và nâng cao mô hình chất lượng tăng trưởng.
Mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã cạn dư địa
– Từ năm 2013 đến nay, chúng ta đã nhiều lần đặt vấn đề tái cơ cấu và đổi mới mô hình tăng trưởng. Ông có thể khái quát tiến trình này?
TS. Nguyễn Đình Cung: Năm 2013, Chính phủ đã nhận thức rõ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dần cạn kiệt dư địa nên đã ban hành Chương trình hành động về tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả.
Đến năm 2017, Trung ương khóa XII tiếp tục có nghị quyết về đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và sức cạnh tranh.
Gần đây nhất, Nghị quyết 31/2021/QH15 của Quốc hội cũng xác định rõ việc cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao, hướng tới một nền kinh tế tự chủ, có sức chống chịu cao.
Theo phân loại của Diễn đàn Kinh tế thế giới, Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn phát triển dựa vào yếu tố sản xuất sang giai đoạn dựa vào hiệu quả.
Nói cách khác, trọng tâm hiện nay là nâng năng suất, hiệu quả, chứ không thể “đốt cháy giai đoạn”. Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số… chỉ thực sự là động lực tăng trưởng khi dựa trên hiệu quả, nếu không sẽ trở thành gánh nặng.
– Vậy thực tiễn giai đoạn 2021–2024 cho thấy điều gì?
TS. Nguyễn Đình Cung: Tăng trưởng đã phục hồi khá tốt, trung bình 3 năm 2022 – 2024 đạt 6,71%, gần tương đương mức trước dịch. Quy mô nền kinh tế cũng mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh này còn nhiều vấn đề. Chẳng hạn, số lao động có việc làm chưa phục hồi về mức trước dịch. Năm 2024, chúng ta vẫn thiếu gần 1,75 triệu việc làm so với 2020. Tỷ lệ lao động có việc làm/dân số giảm mạnh. Đáng lo hơn, lao động trình độ cao và nhóm “người lo” – tức là nhà quản lý, chuyên môn kỹ thuật cao – lại giảm nhanh.
Cơ cấu kinh tế 2021–2024 hầu như không chuyển dịch. Công nghiệp chế biến – chế tạo, chỉ số then chốt của công nghiệp hóa, gần như đứng yên 4 năm liền. Các ngành dịch vụ giá trị gia tăng cao, khoa học – công nghệ, lại giảm tỷ trọng. Thành phần kinh tế cũng gần như không đổi: ngoài nhà nước hơn 50% GDP, nhà nước hơn 21%, FDI hơn 20%.
Về đầu tư, tỷ lệ huy động vốn/GDP giảm từ 34,8% (2020) xuống 32% (2024). Đáng chú ý, đầu tư khu vực tư nhân – vốn chiếm tỷ trọng lớn nhất – giảm mạnh, trong khi khu vực nhà nước lại tăng. Nói cách khác, khu vực năng động nhất lại đang yếu đi.
– Ông có thể phân tích rõ hơn những bất cập trong cơ cấu đầu tư và doanh nghiệp hiện nay?
TS. Nguyễn Đình Cung: Đầu tư nhà nước tăng mạnh, bình quân 2022– 2024 tới gần 10%/năm, trong khi khu vực tư nhân chỉ tăng chưa đến 4%, bằng một phần ba giai đoạn trước dịch. Đầu tư FDI cũng chậm lại. Đặc biệt, chi cho khoa học – công nghệ rất thấp và còn giảm. Ngược lại, một khoản lớn, tới 16% – 17% tổng vốn đầu tư, lại dồn vào nhóm “hoạt động khác”, chủ yếu tự tiêu, kém hiệu quả. Doanh nghiệp mới thành lập cũng ít. Năm 2024 chỉ tăng thêm hơn 35 nghìn doanh nghiệp, trong khi số rút khỏi thị trường vẫn lớn. Tỷ lệ gia nhập/rút lui chỉ còn 1,18 – mức thấp nhất từ trước đến nay. Niềm tin kinh doanh theo khảo sát Ban IV cũng rất thấp khi có tới hơn 60% doanh nghiệp nhìn triển vọng 2025 tiêu cực. Các khó khăn lớn nhất không phải thuế đối ứng hay đơn hàng, mà là thủ tục hành chính, pháp lý chồng chéo, nguy cơ hình sự hóa quan hệ kinh tế. Đây chính là nguyên nhân môi trường kinh doanh ngày càng kém thuận lợi.
– Vậy, về vấn đề chất lượng tăng trưởng, ông nhận định thế nào?
TS. Nguyễn Đình Cung: Chúng ta thấy một loạt chỉ số suy giảm. Đóng góp TFP vào tăng trưởng chỉ còn 39,5%, thấp hơn nhiều giai đoạn 2016–2020. Năng suất lao động bình quân chỉ tăng 4,8%/năm, trong khi trước đó trên 6%. Hệ số ICOR cao hơn, tức là phải bỏ nhiều vốn hơn để có một đơn vị tăng trưởng. Rõ ràng, tăng trưởng giai đoạn 2021–2024 chủ yếu nhờ phục hồi quy mô, chứ chưa nâng được chất lượng.
Hai đầu tàu chính kinh tế có dấu hiệu hụt hơi
– Thời gian qua, các đầu tàu kinh tế Hà Nội và TP.HCM được kỳ vọng sẽ kéo cả nước đi nhanh hơn. Thực tế ra sao, thưa ông?
TS. Nguyễn Đình Cung: Hà Nội vẫn tăng trưởng cao hơn bình quân cả nước, nhưng khoảng cách không lớn, và hiệu quả đầu tư thấp. Thành phố chưa thu hút được FDI xứng tầm, trong khi phân bổ vốn lệch – ngành bất động sản nhận tới 13% đầu tư xã hội, cao hơn nhiều so với khoa học – công nghệ, y tế, giáo dục. Cơ cấu có dấu hiệu “giải công nghiệp hóa” sớm, khi công nghiệp chế biến – chế tạo còn yếu mà đã giảm tỷ trọng.
Với TP. HCM, tình hình còn đáng lo hơn. GRDP bình quân 2021–2024 chỉ 3,85%, thấp hơn nhiều mức chung 5,66%. Tỷ lệ đầu tư/GRDP giảm xuống chỉ còn 24% (so với mức chung cả nước 33%). Đầu tư cũng phân bổ lệch, quá nhiều cho bất động sản, trong khi giáo dục, khoa học – công nghệ, dịch vụ chuyên môn – những lĩnh vực có thể tạo động lực mới – lại rất thấp. Nói cách khác, cả hai đầu tàu đều có dấu hiệu hụt hơi, chưa phát huy được vai trò kéo nền kinh tế đi nhanh và xa hơn.
– Theo ông, đâu là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này?
TS. Nguyễn Đình Cung: Có cả yếu tố bên ngoài và bên trong. Bên ngoài là Covid-19, xung đột Nga–Ukraine, căng thẳng thương mại Mỹ–Trung, nỗi lo từ thuế đối ứng… khiến chuỗi cung ứng toàn cầu biến động mạnh. Nhưng quan trọng hơn là nguyên nhân trong nước. Môi trường kinh doanh chưa cải thiện, pháp luật chồng chéo, thủ tục phức tạp, niềm tin doanh nghiệp suy giảm.
Các thị trường vận hành chưa thông suốt: bất động sản, trái phiếu, xăng dầu từng đứt gãy; chứng khoán thì thiên về “lướt sóng” chứ chưa là kênh vốn cho sản xuất. Hệ quả là nguồn lực ngoài nhà nước bị ách tắc, hiệu quả đầu tư giảm, mô hình tăng trưởng vẫn “dậm chân tại chỗ”.
– Vậy trong giai đoạn 2026–2030, giải pháp nào cần ưu tiên để chuyển dịch cơ cấu và nâng cao chất lượng tăng trưởng?
TS. Nguyễn Đình Cung: Tôi cho rằng có mấy điểm then chốt.
Một là kiên định ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát, giữ vững niềm tin vào đồng Việt Nam, không nên nới lỏng ngắn hạn chạy theo tăng trưởng, mà cần tạo áp lực để doanh nghiệp buộc phải nâng năng suất, đổi mới sáng tạo.
Hai là thực hiện thực chất đột phá thể chế, triệt để bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, “xin – cho”, phải chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo kết quả, pháp luật minh bạch, dễ tuân thủ. Đây chính là tinh thần chỉ đạo rất rõ của Tổng bí thư Tô Lâm.
Ba là tạo môi trường đầu tư kinh doanh chi phí thấp, minh bạch, chuẩn quốc tế, để vừa thu hút “đại bàng”, vừa tạo “cánh đồng” cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Mục tiêu đến 2030 phải có ít nhất 1,5 triệu doanh nghiệp hoạt động.
Bốn là tăng mạnh chi cho khoa học – công nghệ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới sáng tạo, đồng thời phát triển thị trường khoa học – công nghệ, kết nối cung – cầu, thương mại hóa nhanh kết quả nghiên cứu.
Năm là khôi phục thị trường trái phiếu doanh nghiệp, xây dựng thị trường quyền sử dụng đất minh bạch, chống đầu cơ, phân bổ vốn hợp lý hơn. Nếu làm được, chúng ta mới có thể bước vào giai đoạn tăng trưởng dựa vào hiệu quả, tiến tới sáng tạo – nền tảng cho phát triển nhanh, bền vững.
– Trân trọng cảm ơn ông!
Nguồn : https://vietnamfinance.vn/khong-dot-pha-the-che-kho-tang-truong-theo-chieu-sau-d133834.html.