‘Đổi mới sáng tạo phải vượt khỏi phòng nghiên cứu, giải quyết bài toán lớn của nền kinh tế’

Bối cảnh mới đặt ra yêu cầu mới

Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển đặc biệt: vừa là “điểm đến” của chuỗi cung ứng toàn cầu, vừa phải đối diện với nguy cơ tụt hậu nếu tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng dựa vào gia công, lắp ráp.

Ông Chu Thúc Đạt – Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo chỉ rõ: phần lớn doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam vẫn tham gia ở những khâu giá trị gia tăng thấp, trong khi năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST) còn khoảng cách lớn so với khu vực và thế giới.

Trong bối cảnh đó, các nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị đã xác định rõ: khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là một trong những đột phá chiến lược, nhằm phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và thúc đẩy kinh tế – xã hội. Đây không chỉ là định hướng vĩ mô, mà còn là kim chỉ nam để cộng đồng doanh nghiệp nhìn nhận lại vai trò của mình trong sự nghiệp công nghiệp hóa.

Điểm đáng chú ý, theo ông Đạt, là đổi mới sáng tạo ngày nay không chỉ nghiên cứu hàn lâm trong phòng thí nghiệm, mà phải nhanh chóng chuyển hóa thành kết quả thực tiễn, giải quyết các “bài toán lớn” của quốc gia, ngành và địa phương. Đồng thời, hoạt động chuyển giao công nghệ (CGCN) cần đóng vai trò cầu nối, đưa kết quả nghiên cứu từ phòng lab ra thị trường, tạo ra giá trị và dòng tiền cụ thể. Nếu thiếu khâu này, sáng tạo dễ rơi vào “thung lũng chết” – tức là dừng lại ở lý thuyết mà không tạo ra hiệu quả kinh tế.

Sự thay đổi tư duy trong quản lý nhà nước cũng đang mở ra cơ hội lớn. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 là một dấu mốc quan trọng: lần đầu tiên ĐMST được đặt ngang hàng với khoa học – công nghệ, được phân bổ nguồn lực và xây dựng cơ chế pháp lý đầy đủ. Đây là bước ngoặt căn bản, thể hiện sự chuyển dịch từ tư duy quản lý đầu vào sang quản lý kết quả, chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát và rủi ro nhất định.

Doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Theo ông Chu Thúc Đạt, để chính sách đi vào cuộc sống, điều cốt lõi là đặt doanh nghiệp vào trung tâm của hệ sinh thái ĐMST và CGCN. Thực tế cho thấy, doanh nghiệp mới chính là nơi các công nghệ được ứng dụng, thương mại hóa và tạo ra giá trị lan tỏa. Luật mới đã dành riêng một chương để quy định các chính sách thúc đẩy hoạt động nghiên cứu – phát triển và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, đồng thời đưa ra nhiều ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng. Đặc biệt, chi phí cho nghiên cứu – phát triển có thể được khấu trừ tới 200%, tạo động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp tăng đầu tư vào công nghệ.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp còn được trao quyền chủ động thử nghiệm công nghệ, quy trình, sản phẩm, mô hình kinh doanh mới. Nhà nước cũng chuyển giao quyền sở hữu, sử dụng tài sản được đầu tư từ ngân sách cho doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ khoa học – công nghệ. Đây là cơ chế quan trọng, khuyến khích doanh nghiệp coi hoạt động ĐMST là một phần của chiến lược sản xuất – kinh doanh thay vì chỉ xem là chi phí.

Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả các chính sách này, cộng đồng doanh nghiệp cần có cách tiếp cận mới. Các tập đoàn lớn, doanh nghiệp đầu ngành phải tiên phong trong việc đặt ra và giải quyết những “bài toán lớn” của quốc gia, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng tham gia. Việc đầu tư, liên kết hoặc hỗ trợ các startup, doanh nghiệp công nghệ trẻ không chỉ giúp đa dạng hóa giải pháp mà còn lan tỏa tinh thần sáng tạo trong toàn bộ nền kinh tế.

Ông Đạt nhấn mạnh thêm, doanh nghiệp đầu ngành nên chủ động xây dựng kênh chia sẻ công nghệ, kinh nghiệm quản trị và tiêu chuẩn sản xuất cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, để họ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Song song, cần hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm từ khu vực nhà nước và tư nhân, nhằm tiếp sức cho những ý tưởng mới có tiềm năng thương mại hóa. Nền tảng số chung về kế toán, thuế, marketing, chuỗi cung ứng cũng là công cụ hữu ích để kết nối doanh nghiệp nhỏ vào hệ sinh thái lớn.

Nhìn tổng thể, chính sách đã mở ra, hành lang pháp lý đang được hoàn thiện, vấn đề còn lại nằm ở sự chủ động và bản lĩnh của cộng đồng doanh nghiệp. Nếu coi ĐMST và CGCN là động lực nội sinh, doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể thoát khỏi vị thế “công xưởng gia công” và bước lên nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi toàn cầu.

Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn của doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, chỉ những doanh nghiệp biết đầu tư cho nghiên cứu – phát triển, dám chấp nhận rủi ro thử nghiệm và biết tận dụng chính sách mới mới có thể nâng cao sức cạnh tranh, tạo vị thế trên thị trường quốc tế.

Ông Chu Thúc Đạt khẳng định, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước, mà còn cần sự chung tay của hiệp hội, tập đoàn và chính mỗi doanh nghiệp. Chính cộng đồng doanh nghiệp, với tư duy đổi mới, sẽ quyết định tương lai nền công nghiệp Việt Nam có bứt phá để tự chủ và hùng cường trong kỷ nguyên mới hay không.