Án kinh tế và câu hỏi ‘nộp bao nhiêu tiền để được xem xét giảm trách nhiệm hình sự?’

Đề xuất quy định ngưỡng khắc phục 50% thiệt hại

Phát biểu tại Hội thảo “Nộp tiền khắc phục hậu quả án kinh tế: Hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng” do Báo Nông thôn Ngày nay/Điện tử Dân Việt tổ chức ngày 30/10, Luật sư Trần Tuấn Anh – Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho biết, trong quá trình giải quyết các vụ án kinh tế, câu hỏi thường gặp nhất từ bị can hoặc người nhà là có nên khắc phục hậu quả và cần nộp bao nhiêu tiền để được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Thực tế, vấn đề này xuất hiện trong hầu hết các vụ án kinh tế. Tuy nhiên, pháp luật hiện chưa quy định cụ thể tỷ lệ khắc phục hậu quả tương ứng với mức độ khoan hồng.

Bộ luật Hình sự từng quy định tỷ lệ khắc phục 3/4 đối với tội tham ô tài sản và nhận hối lộ để được chuyển hình phạt từ tử hình xuống tù chung thân. Tuy nhiên, quy định này không còn phù hợp khi hai tội danh trên đã được bỏ hình phạt tử hình.

Trong khi đó, việc xác định số tiền mỗi bị can cần nộp để được ghi nhận tình tiết tự nguyện khắc phục hậu quả theo điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự vẫn còn nhiều khó khăn, nhất là trong các vụ án có nhiều đồng phạm với vai trò và điều kiện kinh tế khác nhau.

Luật sư Trần Tuấn Anh cho rằng, khi chưa có tỷ lệ cụ thể, luật sư rất khó tư vấn cho thân chủ về mức tiền cần khắc phục để được xem xét hưởng tình tiết giảm nhẹ.

Từ thực tế này, ông Tuấn đề xuất khi sửa đổi Bộ luật Hình sự, cần nghiên cứu quy định tỷ lệ khắc phục hậu quả đối với nhóm tội phạm kinh tế. Cụ thể, người phạm tội khắc phục từ 50% thiệt hại trở lên, đồng thời có thêm tình tiết thành khẩn khai báo, có thể được xem xét áp dụng khoản 1 Điều 54 Bộ luật Hình sự, tức quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt.

Trường hợp người phạm tội tiếp tục khắc phục toàn bộ hậu quả, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét mức khoan hồng cao hơn theo quy định tại Điều 54.

Ví dụ, nếu cơ quan điều tra xác định thiệt hại ban đầu là 1 tỷ đồng, với ngưỡng khắc phục 50%, luật sư có thể tư vấn thân chủ nộp ít nhất 500 triệu đồng để đạt tỷ lệ này, thay vì phải cân nhắc trong tình trạng chưa có căn cứ định lượng rõ ràng.

Dù vậy, ông Tuấn lưu ý không thể áp dụng máy móc cùng một tỷ lệ cho mọi vụ án. Vụ án gây thiệt hại 1.000 tỷ đồng và vụ án gây thiệt hại 100 triệu đồng có quy mô, tính chất khác nhau; số tiền còn lại sau khi khắc phục cũng mang ý nghĩa khác nhau.

Khắc phục hậu quả không đồng nghĩa được miễn trách nhiệm hình sự

Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, nhấn mạnh không thể dùng tiền để mặc nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Việc hoàn trả tiền, khắc phục hậu quả là căn cứ để xem xét chính sách khoan hồng, chứ không đồng nghĩa người vi phạm không bị buộc tội.

Bộ luật Hình sự đã có nhiều chính sách khoan hồng như miễn trách nhiệm hình sự, đình chỉ điều tra, miễn hình phạt hoặc giảm nhẹ hình phạt. Tinh thần nhân văn của Nghị quyết 37 là xem xét khoan hồng đối với những người thực sự ăn năn, hối cải, nhận thức được sai lầm và chủ động khắc phục hậu quả.

Ông Phạm Văn Hòa cũng đề cập thực tế, một bộ phận cán bộ có năng lực, trình độ cao vướng vòng lao lý do sai phạm trong quá trình thực thi nhiệm vụ, khiến nhiều người hình thành tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm.

“Có làm thì có thể sai, không làm thì không sai. Vì vậy, thà không làm còn hơn làm rồi vướng vào pháp luật”, ông nói.

Nghị quyết 37 góp phần tạo cơ chế khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức và doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Những trường hợp có sai sót nhưng không tham nhũng, vụ lợi và đáp ứng các điều kiện theo quy định có thể được xem xét áp dụng cơ chế miễn, giảm trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, với hành vi tham nhũng, chiếm đoạt tài sản, người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định. Việc thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và chủ động khắc phục hậu quả là những yếu tố cần được cân nhắc khi áp dụng chính sách khoan hồng.

PGS-TS, Đại tá Đỗ Cảnh Thìn – Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, pháp luật nghiêm minh không đồng nghĩa với việc phải xử nặng bằng mọi giá, mà cần bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội và đúng pháp luật.

Theo ông, việc khởi tố, truy tố không chỉ dẫn đến hậu quả pháp lý mà còn ảnh hưởng đến uy tín, danh dự, cơ hội nghề nghiệp và các mối quan hệ của người liên quan. Vì vậy, chính sách khuyến khích chủ động khắc phục thiệt hại vừa tạo cơ hội sửa chữa sai lầm, vừa góp phần thu hồi tài sản, hạn chế thiệt hại cho Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ khoan hồng với tha bổng, miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn chấp hành hình phạt. Không thể đánh đồng người cố ý phạm tội rồi dùng tiền tìm cách giảm nhẹ trách nhiệm với người thực sự thành khẩn, tự giác khắc phục thiệt hại.

TS. Lưu Hoài Bảo – Trưởng Bộ môn Tội phạm học và Khoa học điều tra tội phạm, Đại học Luật Hà Nội, cho rằng hiệu quả răn đe của chính sách khoan hồng phụ thuộc vào từng nhóm đối tượng và trường hợp cụ thể.

Theo ông, việc xem xét cần dựa trên hành vi, hậu quả, nhân thân người phạm tội, yếu tố lỗi, động cơ vụ lợi và vai trò, trách nhiệm của từng cá nhân. Đồng thời, cần có hướng dẫn rõ ràng về những trường hợp được và không được áp dụng chính sách khoan hồng.