Xu hướng áp dụng hình phạt tiền thay cho án tù trong các vụ án kinh tế

Hai vụ án, một cách xử lý

Một người phụ nữ ở Hà Nội bắt đầu kinh doanh hàng hiệu qua mạng từ năm 2020. Các mặt hàng như túi xách, đồng hồ, trang sức, quần áo của nhiều thương hiệu nổi tiếng được bán trên Facebook, doanh thu tăng nhanh qua từng năm.

Quá trình điều tra xác định, từ năm 2020 đến giữa năm 2025, doanh thu bán hàng của người này lên tới gần 835 tỷ đồng nhưng không kê khai, nộp thuế theo quy định. Cơ quan điều tra xác định số tiền trốn thuế hơn 12,5 tỷ đồng. Hai cá nhân khác cùng tham gia bán hàng cũng bị khởi tố vì hành vi trốn thuế.

Ngày 2/7, TAND Khu vực 2 (Hà Nội) xét xử vụ án và quyết định không áp dụng hình phạt tù. Bị cáo Nguyễn Thị Thu Hường bị phạt 3 tỷ đồng; hai bị cáo còn lại lần lượt bị phạt 500 triệu đồng và 150 triệu đồng.

Theo HĐXX, các bị cáo đều tự nguyện khắc phục toàn bộ hậu quả, đã nộp đủ số tiền thuế phải truy thu, có nhân thân tốt và chưa có tiền án, tiền sự. Vì vậy, việc áp dụng hình phạt tiền với tư cách là hình phạt chính vẫn bảo đảm tác dụng răn đe, giáo dục và phù hợp quy định của pháp luật.

Đây không phải trường hợp đầu tiên Tòa án áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù.

Trước đó, trong giai đoạn phúc thẩm vụ án FLC, Tòa án đã chấp nhận chuyển hình phạt đối với tội Thao túng thị trường chứng khoán từ tù sang phạt tiền đối với ông Trịnh Văn Quyết và nhiều đồng phạm.

Bản án xác định các bị cáo đã khắc phục toàn bộ hậu quả, hoàn thành trách nhiệm dân sự, nộp lại toàn bộ khoản thu lợi bất chính. Riêng tại phiên tòa phúc thẩm, ông Trịnh Văn Quyết còn nộp thêm 24,5 tỷ đồng để chứng minh khả năng thi hành hình phạt tiền cho các bị cáo.

Theo HĐXX, đối với nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, việc khắc phục hậu quả có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi quyết định hình phạt. Trong bối cảnh hậu quả vụ án đã được khắc phục toàn bộ, việc chuyển từ hình phạt tù sang hình phạt tiền vẫn bảo đảm yêu cầu răn đe, giáo dục, đồng thời thể hiện chính sách khoan hồng của pháp luật.

Hai vụ án trên phản ánh xu hướng ngày càng rõ trong thực tiễn xét xử: đối với một số tội phạm kinh tế, nếu người phạm tội đã khắc phục toàn bộ hậu quả, có nhân thân tốt và đáp ứng các điều kiện luật định thì hình phạt tiền hoàn toàn có thể được áp dụng thay cho hình phạt tù.

Không phải “nộp tiền là xong”

Việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền là một trong những điểm đáng chú ý của chính sách hình sự kể từ khi Bộ luật Hình sự năm 2015 được ban hành. Trong quá trình xây dựng bộ luật, chủ trương này từng tạo ra nhiều tranh luận khi có ý kiến lo ngại người phạm tội chỉ cần có tiền là có thể “mua” sự khoan hồng.

Tuy nhiên, theo luật sư Giang Hồng Thanh (Văn phòng Luật sư Giang Thanh), thực tiễn áp dụng cho thấy điều ngược lại.

Thứ nhất, mức tiền phạt trong nhiều tội danh là rất lớn. Chỉ riêng vụ án thao túng thị trường chứng khoán, 15 bị cáo bị tuyên phạt tổng cộng 36 tỷ đồng; cá nhân bị phạt cao nhất phải nộp 3,5 tỷ đồng.

Thứ hai, Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tiền khi bị cáo có đủ điều kiện theo luật định, đặc biệt phải chứng minh khả năng thi hành án. Không có chuyện tuyên hình phạt tiền rồi để bị cáo “nợ án”. Trong vụ FLC, trong quá trình xin được áp dụng hình phạt tiền, ông Trịnh Văn Quyết đã nộp hơn 24 tỷ đồng để chứng minh khả năng thi hành.

Luật sư Thanh cho rằng, nếu so với mức án tù chỉ vài tháng hoặc vài năm và còn có thể được giảm trong quá trình chấp hành án, thì khoản tiền phạt từ vài tỷ đồng nhiều khi tạo sức răn đe lớn hơn, buộc người phạm tội phải cân nhắc kỹ trước khi thực hiện hành vi vi phạm

Tiếp tục mở rộng?

Sau gần một thập kỷ thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015, việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền đối với một số nhóm tội phạm kinh tế được đánh giá đã góp phần thực hiện chủ trương giảm hình phạt tù trong những trường hợp người phạm tội có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, hạn chế tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự.

Theo luật sư Giang Hồng Thanh, đối với nhiều tội phạm trong lĩnh vực kinh tế, tài chính, chứng khoán hay thuế, mục tiêu quan trọng không chỉ là trừng phạt mà còn là thu hồi tài sản bị chiếm đoạt hoặc thất thoát và khuyến khích người phạm tội chủ động bồi thường thiệt hại.

“Đây là nhóm tội phạm mà hậu quả chủ yếu là thiệt hại về tài sản. Khi hậu quả được khắc phục đầy đủ, việc áp dụng hình phạt tiền tương xứng với tính chất, mức độ hành vi nhiều trường hợp sẽ mang lại hiệu quả cao hơn so với hình phạt tù. Nhà nước thu hồi được tài sản, còn người phạm tội vẫn có cơ hội tiếp tục lao động, tạo ra giá trị cho xã hội”, luật sư Thanh nhận định.

Quan điểm này cũng phù hợp với định hướng cải cách chính sách hình sự thời gian gần đây.

Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu sửa đổi các quy định của pháp luật hình sự và tố tụng theo hướng ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính đối với các sai phạm trong lĩnh vực kinh tế; tạo điều kiện để doanh nghiệp, doanh nhân chủ động khắc phục hậu quả trước khi xem xét xử lý hình sự.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh, trong trường hợp thực tiễn có thể dẫn đến xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự thì không hình sự hóa; nếu phải xử lý hình sự thì việc khắc phục hậu quả về kinh tế cần được coi là căn cứ quan trọng để quyết định biện pháp xử lý.

Định hướng này tiếp tục được thể hiện quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 hiện nay.

Cơ quan soạn thảo đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh, trong đó có một số tội phạm về chức vụ, nhằm nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản do phạm tội mà có. Đồng thời, nhiều mức tiền phạt được đề xuất tăng gấp đôi, nhất là đối với các tội phạm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại, thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán và công nghệ cao.

Việc điều chỉnh mức tiền phạt không chỉ nhằm bảo đảm tính răn đe trong bối cảnh điều kiện kinh tế – xã hội đã thay đổi, mà còn đáp ứng yêu cầu tăng cường hiệu quả phòng, chống rửa tiền và thu hồi tài sản theo các khuyến nghị quốc tế.

Từ hai bản án vừa được tuyên có thể thấy, hình phạt tiền không còn là chế tài ít được áp dụng như trước mà đang dần trở thành một lựa chọn đáng lưu ý trong xử lý các tội phạm kinh tế.

Cùng với định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự, xu hướng mở rộng hình phạt tiền gắn với các điều kiện chặt chẽ như khắc phục toàn bộ hậu quả, khả năng thi hành án vừa thể hiện chính sách khoan hồng, vừa bảo đảm hiệu quả răn đe, phòng ngừa tội phạm.