Để mỗi startup có thể thay đổi 1 ngành kinh doanh

Tạo lập đường băng và đẩy nhanh tốc độ

Sau Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, từ tháng 10/2025, tiến trình hoàn thiện thể chế cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ghi nhận bước tiến quan trọng khi Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) trình và ban hành loạt văn bản trọng yếu, đặt nền móng pháp lý thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ.

Trong đó, Nghị định số 271/2025/NĐ-CP quy định việc thành lập và góp vốn doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu KH&CN trên địa bàn Hà Nội, mở ra cơ chế mới, đưa tri thức khoa học vào thực tiễn sản xuất, rút ngắn khoảng cách “phòng thí nghiệm – thị trường”.

Ông Chu Thúc Đạt – Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ KH&CN) cho biết, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 vừa được Quốc hội thông qua đã mở ra hành lang pháp lý quan trọng nhằm thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa tài sản trí tuệ, công nghệ mới.

“Đây là nền tảng then chốt để hình thành thị trường công nghệ hiệu quả, kết nối kết quả nghiên cứu với doanh nghiệp và nhu cầu sản xuất – kinh doanh thực tiễn”, ông Đạt nói.

Một trong những cơ chế đáng chú ý là Nhà nước cam kết dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm cho KH&CN và đổi mới sáng tạo, bao gồm hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và đầu tư hạ tầng như trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm công nghệ. Chính phủ cũng hoàn thiện các cơ chế tài chính nhằm khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, như ưu đãi thuế, hỗ trợ lãi suất và cấp “voucher” tài chính cho hoạt động đổi mới, đồng thời thúc đẩy hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư cấp địa phương.

Theo ông Đạt, điểm đột phá của chính sách mới là trao quyền toàn quyết định thương mại hóa cho chủ sở hữu kết quả nghiên cứu, khuyến khích cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho mô hình và công nghệ mới, đồng thời áp dụng nguyên tắc “hậu kiểm” để tạo không gian sáng tạo, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu.

“Nhà khoa học cũng được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận thương mại hóa, qua đó khuyến khích tham gia sâu hơn vào thị trường công nghệ. Song song, viên chức tại tổ chức nghiên cứu công lập được phép góp vốn và tham gia quản lý doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ”, ông Đạt nhấn mạnh.

Cùng với đó, hệ sinh thái hỗ trợ thương mại hóa tài sản trí tuệ cũng được mở rộng với mô hình trung tâm đổi mới sáng tạo và trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo trên phạm vi bộ, ngành và địa phương. Bộ KH&CN chuẩn bị vận hành Nền tảng số quốc gia về quản lý KH&CN và đổi mới sáng tạo, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, tăng cường tính minh bạch và khả năng tiếp cận tri thức.

Tài sản trí tuệ động lực chính cho kinh tế tri thức

Việt Nam đang chuyển từ nền kinh tế dựa vào sản xuất và lao động sang nền kinh tế dựa trên tri thức – đổi mới sáng tạo – và trong đó sở hữu trí tuệ (SHTT) được xem là một trong những động lực mấu chốt.

Ông Daren Tang, Tổng Giám đốc Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) lưu ý: “Trước đây, cách tiếp cận về sở hữu trí tuệ chủ yếu tập trung vào việc đăng ký và bảo vệ quyền. Điều đó là cần thiết nhưng chưa đủ. Hôm nay, Việt Nam và WIPO đang cùng nhau hướng tới một tầm nhìn khác: làm thế nào để thương mại hóa được các tài sản trí tuệ đó.”

“Cơ hội lớn đang mở ra khi quốc gia có lực lượng trẻ và năng động. Thanh niên Việt Nam cùng với nguồn lực sáng tạo có thể biến một ý tưởng thành doanh nghiệp, thậm chí thay đổi cả một ngành”, ông Daren Tang nói.

Trong bối cảnh đó, thương mại hóa SHTT trở thành bước then chốt: không chỉ là đăng ký bảo hộ, mà là chuyển từ ý tưởng và bằng sáng chế sang sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế. WIPO và Việt Nam đang hợp tác xây dựng lộ trình để biến sáng chế thành doanh nghiệp công nghệ, hình thành doanh nghiệp spin-off từ trường và viện nghiên cứu để triển khai kết quả nghiên cứu khoa học vào thị trường.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, khung pháp lý mới chỉ là bước đầu điều quan trọng hơn là kích hoạt thị trường thương mại hóa tài sản trí tuệ và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.

Tài sản trí tuệ hiện chiếm tới 80% giá trị doanh nghiệp trên thị trường toàn cầu, nhưng tại Việt Nam, tỷ trọng này còn thấp và thị trường khai thác IP chưa phát triển tương xứng. Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế pháp lý, ưu đãi tài chính, chuẩn mực định giá tài sản trí tuệ, và thị trường vốn cho doanh nghiệp công nghệ được kỳ vọng sẽ tạo đột phá.

Ông Chu Thúc Đạt nhấn mạnh, các chính sách mới đặt doanh nghiệp ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái ĐMST, với quyền tự chủ thương mại hóa kết quả nghiên cứu và cơ chế thử nghiệm mô hình công nghệ mới. Mỗi bộ, ngành, địa phương sẽ có trung tâm đổi mới sáng tạo, kết nối cơ sở nghiên cứu với doanh nghiệp và thị trường.

TS. Ngô Đắc Thuần – CEO IP Group khẳng định, thương mại hóa tài sản trí tuệ chính là chìa khóa gia tăng sức cạnh tranh. Đổi mới sáng tạo phải biến thành sản phẩm, quy trình, mô hình kinh doanh tạo dòng tiền. Doanh nghiệp sở hữu bằng độc quyền sáng chế có lợi thế pháp lý và có thể khai thác qua cấp phép, nhượng quyền, hợp tác hoặc phát triển spin-off.

Theo ông Thuần, Việt Nam đã có những minh chứng trong chip bán dẫn, công nghệ sinh học, chế phẩm môi trường và thực phẩm chức năng, cho thấy sáng chế nội địa hoàn toàn có thể thương mại hóa và mở rộng ra khu vực.

Bài học từ các nền kinh tế dẫn đầu cho thấy, thương mại hóa tri thức đòi hỏi hai trụ cột bổ sung: Doanh nghiệp làm chủ công nghệ, định hướng nghiên cứu và chuyển giao; Hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm và thị trường tài sản trí tuệ minh bạch

Các chuyên gia cho rằng, tư duy “tài sản trí tuệ là chi phí” phải được thay bằng “tài sản trí tuệ là vốn chiến lược”. Chỉ khi đó, Việt Nam mới hình thành thị trường công nghệ thực thụ, nơi sáng chế – bí quyết – dữ liệu – thuật toán trở thành sản phẩm giao dịch, và mỗi startup có thể thay đổi cả một ngành công nghiệp.