‘Tăng trưởng phải dựa trên hiệu quả, đổi mới sáng tạo’

– Ông có thể nói rõ hơn về lý do Việt Nam cần phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng?

TS. Nguyễn Bá Hùng: Tôi cho rằng Việt Nam chắc chắn phải thay đổi mô hình tăng trưởng. Hiện nay, mô hình dựa vào mở rộng nguồn lực đang bộc lộ hai hạn chế lớn.

Thứ nhất, nguồn lực là hữu hạn. Chúng ta không thể liên tục tăng vốn, lao động hay khai thác tài nguyên để duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Khi dân số bước vào giai đoạn già hóa, lợi thế lao động giá rẻ sẽ mất dần, trong khi quỹ đất và tài nguyên thiên nhiên ngày càng khan hiếm.

Thứ hai, trong kinh tế tồn tại quy luật “lợi ích biên giảm dần”. Nghĩa là cùng một đơn vị đầu tư, mức tăng trưởng thu về sẽ ngày càng thấp.

Trước đây, để tạo ra 1 đồng GDP, nền kinh tế chỉ cần bỏ ra 3 – 4 đồng đầu tư. Hiện nay, con số này đã tăng lên 6 đồng. Điều đó có nghĩa là hiệu quả sử dụng vốn giảm sút rõ rệt. Nếu không thay đổi, chúng ta có thể rơi vào tình trạng “tăng trưởng bề rộng”, tăng nhiều nhưng chất lượng thấp.

Chính vì vậy, để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, bền vững và ít rủi ro hơn, Việt Nam buộc phải chuyển sang mô hình mới, chú trọng đến hiệu quả và đổi mới sáng tạo.

– Vậy, mô hình tăng trưởng nào Việt Nam có thể theo đuổi trong giai đoạn tới?

TS. Nguyễn Bá Hùng: Theo tôi, có hai mô hình mà Việt Nam có thể học hỏi. Đầu tiên là mô hình tăng trưởng dựa trên hiệu quả. Việt Nam có thể nâng cấp công nghệ, cải thiện năng lực quản trị, tổ chức sản xuất để đạt tốc độ tăng trưởng cao mà không cần tăng quá nhiều đầu vào. Ở đây, các thị trường yếu tố sản xuất cần vận hành minh bạch và hiệu quả hơn.

Ví dụ, thị trường lao động hiện nay đã khá tốt, nhưng vẫn còn thiếu minh bạch về thông tin. Nếu có hệ thống dữ liệu rõ ràng về thu nhập, nhu cầu nhân lực từng ngành nghề, cả người lao động và doanh nghiệp sẽ điều chỉnh hợp lý, tránh tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ” hoặc ngược lại. Với thị trường tài chính, dù thời gian qua duy trì được ổn định, nhưng để phục vụ cho tăng trưởng dài hạn, cần phát triển mạnh mẽ hơn, nhất là thị trường chứng khoán và trái phiếu. Đây là kênh quan trọng để doanh nghiệp huy động nguồn vốn dài hạn, phù hợp với các dự án lớn.

Nếu chỉ trông chờ vào vốn ngắn hạn từ ngân hàng, doanh nghiệp khó có thể triển khai những kế hoạch đổi mới sáng tạo mang tính đột phá. Ngoài ra, thị trường đất đai và khoa học – công nghệ cũng cần cải cách mạnh mẽ. Khi chi phí tiếp cận đất đai và thủ tục hành chính được đơn giản hóa, doanh nghiệp sẽ tiết kiệm thời gian, tập trung nguồn lực cho sản xuất, đầu tư vào công nghệ. Mô hình thứ hai là mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo.

Trước kia, đổi mới sáng tạo thường gắn với công nghiệp hóa truyền thống. Nhưng nay, công nghệ số mở ra cơ hội rút ngắn khoảng cách cho các nền kinh tế đang phát triển. Việt Nam có thể tận dụng để bứt phá trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, phần mềm lập trình, fintech, thương mại điện tử… Đây đều là những ngành có tiềm năng đưa nền kinh tế “nhảy cóc”, không nhất thiết phải đi theo con đường công nghiệp hóa nặng nề như trước.

– Nhưng thực tế, doanh nghiệp – trung tâm của đổi mới sáng tạo – vẫn gặp rất nhiều khó khăn. Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất?

TS. Nguyễn Bá Hùng: Đúng như vậy, chính sách có thể tạo hành lang, nhưng chính doanh nghiệp mới là lực lượng thực hiện đổi mới sáng tạo. Và hiện nay, họ đang đối diện với ba rào cản lớn.

Thứ nhất là vốn. Đổi mới sáng tạo thường cần nguồn đầu tư lớn và dài hạn. Nhưng thị trường vốn của ta còn hạn chế, khiến nhiều doanh nghiệp dù có ý tưởng vẫn không thể triển khai. Điều này làm tốc độ đổi mới chậm lại.

Thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu. Đổi mới sáng tạo dựa nhiều vào tri thức. Tuy nhiên, chất lượng đào tạo trong nước chưa thực sự đáp ứng, đặc biệt ở các ngành mũi nhọn như công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu, kỹ thuật cao. Doanh nghiệp phải tự đào tạo lại, vừa tốn kém vừa mất thời gian.

Thứ ba là hệ sinh thái hỗ trợ chưa đầy đủ. Các trung tâm nghiên cứu, quỹ đầu tư mạo hiểm, cơ sở hỗ trợ khởi nghiệp và R&D còn ít, thiếu sự kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp.

Do đó, nhiều sáng kiến mới không có bệ phóng để thương mại hóa. Dù nhà nước đã có chính sách khuyến khích, song nếu những “nút thắt” này không được tháo gỡ, đổi mới sáng tạo vẫn khó phát triển như kỳ vọng.

– Trong bối cảnh đó, ông có khuyến nghị chính sách gì để giúp nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng nhanh và bền vững?

TS. Nguyễn Bá Hùng: Tôi nghĩ có ba nhóm giải pháp chính.

Trước hết là cải cách môi trường đầu tư, kinh doanh. Mục tiêu là để các thị trường – từ lao động, vốn, đất đai đến khoa học công nghệ – vận hành minh bạch và hiệu quả hơn. Khi thủ tục hành chính đơn giản, dữ liệu mở và thị trường thông suốt, doanh nghiệp sẽ dễ huy động vốn, giảm chi phí, tiết kiệm thời gian.

Thứ hai là phát triển thị trường vốn dài hạn. Đây là yếu tố then chốt để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào các dự án đổi mới sáng tạo quy mô lớn, có chu kỳ dài. Nếu chỉ dựa vào tín dụng ngắn hạn từ ngân hàng, doanh nghiệp sẽ khó tạo ra đột phá.

Thứ ba là đào tạo và gắn kết nhân lực với doanh nghiệp, cần cải thiện chất lượng giáo dục đại học, dạy nghề, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa trường – viện – doanh nghiệp để hình thành lực lượng lao động có kỹ năng, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Cuối cùng, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh. Điều này bao gồm phát triển các trung tâm nghiên cứu, quỹ hỗ trợ R&D, khuyến khích hợp tác công – tư trong đổi mới sáng tạo. Khi có môi trường thuận lợi, doanh nghiệp sẽ tự tin thử nghiệm, sáng tạo và thương mại hóa sản phẩm mới.

– Như vậy, theo ông, đâu là con đường tất yếu của Việt Nam trong giai đoạn tới?

TS. Nguyễn Bá Hùng: Theo tôi, để đạt mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào việc mở rộng nguồn lực như trước. Con đường tất yếu là chuyển hẳn sang mô hình tăng trưởng dựa trên hiệu quả và đổi mới sáng tạo.

Nếu làm tốt, Việt Nam vừa duy trì được tốc độ tăng trưởng, vừa nâng cao chất lượng, gia tăng năng lực cạnh tranh và từng bước vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là “chìa khóa” để hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển trong vài thập niên tới.

Trân trọng cảm ơn ông!