Mô hình ‘3 nhà’ cần nguồn vốn đầu tư mạo hiểm để tạo đột phá

Cần vượt tư duy “góp gạo thổi cơm chung”

Chia sẻ tại Hội thảo Đẩy mạnh gắn kết ba nhà (Nhà nước – Đại học – Doanh nghiệp) trong khuôn khổ Tuần lễ Kinh tế, Tài chính và Công nghệ Đà Nẵng 2026, GS.TSKH Bùi Văn Ga, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, nguyên Giám đốc Đại học Đà Nẵng, cho rằng sau hơn 20 năm, mô hình hợp tác “ba nhà” vẫn chưa tạo được chuyển biến đáng kể.

Nguyên nhân xuất phát từ cách hiểu chưa đúng về mô hình này. Trong thời gian dài, hợp tác “ba nhà” chủ yếu được nhìn nhận theo kiểu “góp gạo thổi cơm chung”, tức ba bên cùng góp nguồn lực để thực hiện những dự án đơn lẻ, manh mún, thiếu một cơ chế phối hợp lâu dài và bền vững.

“Nếu chúng ta không thay đổi tư duy này thì 20 năm nữa, có lẽ tình hình cũng sẽ không khác nhiều”, ông nói.

Theo GS.TSKH Bùi Văn Ga, điều đầu tiên cần thay đổi chính là cách hiểu về hợp tác “ba nhà”. Trong tiếng Anh, mô hình này được gọi là Triple Helix. “Helix” có nghĩa là hình xoắn ốc, hàm ý ba chủ thể luôn vận động, tương tác và có thể đảm nhận vai trò của nhau trong những điều kiện nhất định. Đây không phải là ba thực thể độc lập đứng cạnh nhau mà là một hệ thống gắn kết, bổ trợ lẫn nhau. Khi thay đổi được cách hiểu đó mới có thể thay đổi bản chất của mô hình hợp tác ‘ba nhà’ và xây dựng được một hệ sinh thái phù hợp hơn.

Bên cạnh đó, cần mở rộng không gian hợp tác, xóa bỏ tư duy về những “biên giới” giữa trường đại học và doanh nghiệp.

Hiện nay, mỗi bên vẫn tồn tại trong “không gian” riêng, khiến sự tương tác còn hạn chế và khó hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất. Thay vào đó, cần xây dựng môi trường để các chủ thể cùng nghiên cứu, cùng phát triển và cùng tạo ra giá trị.

Một yếu tố quan trọng khác là hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học. Tinh thần này đã được Nghị quyết 57 mở đường.

“Nghiên cứu khoa học không thể bảo đảm chắc chắn ngay từ đầu sẽ tạo ra một sản phẩm cụ thể. Nếu đã biết trước kết quả thì đó không còn là nghiên cứu. Do đó, cần xây dựng các quỹ đầu tư mạo hiểm để nuôi dưỡng hệ sinh thái khởi nghiệp, đặc biệt là các startup và doanh nghiệp spin-off hình thành từ trường đại học”, ông nói.

Theo ông, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện nay có quy mô nhỏ, năng lực công nghệ còn hạn chế. Nếu chỉ tập trung hỗ trợ các doanh nghiệp hiện hữu thì rất khó tạo ra những đột phá về công nghệ.

Điều quan trọng là phải nuôi dưỡng các startup và doanh nghiệp spin-off công nghệ. Chính lực lượng này sẽ hình thành cộng đồng doanh nghiệp đổi mới sáng tạo đủ mạnh trong tương lai. Đó mới là tinh thần của mô hình Triple Helix, chứ không phải chỉ là những dự án hợp tác nhỏ lẻ như lâu nay.

Cùng với việc thay đổi tư duy và cơ chế, cần xây dựng một thể chế đủ mạnh để ba chủ thể có thể hợp tác hiệu quả và lâu dài.

Đại học phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo

Ở góc độ quản lý, GS.TS Lê Quân, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng hợp tác “ba nhà” là chìa khóa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và tạo động lực tăng trưởng trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 57.

Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế về năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, trong khi các trường đại học lại sở hữu lợi thế về nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ nhà khoa học, mạng lưới hợp tác quốc tế và hệ thống cơ sở nghiên cứu. Đây là những nguồn lực quan trọng để đồng hành cùng doanh nghiệp giải quyết các bài toán công nghệ.

Các trường đại học cần chuyển đổi từ mô hình đào tạo truyền thống sang đại học đổi mới sáng tạo, vừa đào tạo nguồn nhân lực, vừa nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và ươm tạo doanh nghiệp khoa học – công nghệ.

“Để thực hiện mục tiêu này, cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp ngay từ quá trình đào tạo, đồng thời xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo với các trung tâm nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm doanh nghiệp”, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh.

GS.TS Lê Quân cũng đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ và hành lang pháp lý để các trường đại học khai thác hiệu quả nguồn lực, tài sản công và mở rộng hợp tác với doanh nghiệp. Đồng thời, các địa phương cần thay đổi tư duy, xem đại học không chỉ là cơ sở đào tạo mà còn là trung tâm đổi mới sáng tạo, góp phần hình thành nhiều doanh nghiệp khoa học – công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Kim Chung, Chủ tịch CT Group, cho rằng điểm nghẽn lớn nhất của mô hình hợp tác “ba nhà” hiện nay là Việt Nam chưa hình thành được một thị trường khoa học và công nghệ đúng nghĩa. Điều này khiến các kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ của trường đại học cũng như doanh nghiệp chưa thể chuyển hóa thành vốn để thương mại hóa.

Vì vậy, cần xây dựng các sàn giao dịch tài sản trí tuệ ứng dụng AI, blockchain và Web3 nhằm kết nối nhà khoa học, doanh nghiệp với các tổ chức tài chính, qua đó thúc đẩy dòng vốn cho đổi mới sáng tạo.

“Mỗi chủ thể trong mô hình ‘ba nhà’ đều có điểm yếu cần khắc phục: trường đại học còn thiên về đào tạo hơn nghiên cứu, doanh nghiệp chủ yếu ứng dụng thay vì sáng tạo, còn Nhà nước vẫn thiên về quản lý hơn là kiến tạo. Khi hình thành được một hệ sinh thái hợp tác hiệu quả, doanh nghiệp sẽ nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, trường đại học đẩy mạnh nghiên cứu theo nhu cầu thị trường, còn Nhà nước thực hiện tốt vai trò kiến tạo phát triển”, ông Chung nhấn mạnh.

Theo ông Chung, điều quan trọng nhất là phải giải quyết đồng thời những điểm yếu của cả ba chủ thể và tìm ra các “điểm kích hoạt”, trong đó có cơ chế chuyển hóa tài sản trí tuệ thành dòng vốn. Đây sẽ là nền tảng để mô hình hợp tác “ba nhà” đi vào thực chất, phát huy hiệu quả và tạo động lực mạnh mẽ cho đổi mới sáng tạo.