‘Lệch pha’ giữa quy định và thực thi

Bà Huỳnh Thị Mỹ Nương cho biết, năm 2018, khi Nghị định 15/2018/NĐ-CP chính thức ra đời (quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật an toàn thực phẩm), một làn sóng hào hứng đã lan tỏa trong cộng đồng doanh nghiệp. Đây được coi là một cuộc “cách mạng” về tư duy quản lý, khi cơ quan nhà nước chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, trao niềm tin và quyền tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp.

Suốt gần một thập kỷ, mô hình này đã tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng, góp phần thúc đẩy sản xuất kinh doanh tăng trưởng. Tuy nhiên, theo bà Huỳnh Thị Mỹ Nương, “chiếc áo” Nghị định 15 sau nhiều năm vận hành đã bộc lộ những kẽ hở cần lấp đầy. Thị trường liên tục chấn động bởi những vụ vi phạm an toàn thực phẩm quy mô lớn, những lô hàng kém chất lượng đã lách qua khe luật để đến tay người tiêu dùng bằng nhiều thủ đoạn, sự bất chấp và lòng tham không giới hạn.

Từ thực tế đó cho thấy: niềm tin phải đi đôi với sự kiểm soát chặt chẽ.

Sự ra đời của Nghị định 46/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 15/2018/NĐ-CP được nhìn nhận là một bước chuyển dịch chiến lược tất yếu. Nếu Nghị định 15 là “cánh cửa mở, hậu kiểm” thúc đẩy giao thương nhanh chóng, thì Nghị định 46 là “màng lọc tinh” nhằm nâng cao chất lượng thực phẩm và sức khỏe quốc gia.

Nghị định mới được xây dựng theo hướng tăng cường quản lý, bảo đảm kiểm soát toàn diện, bổ sung các nội dung siết chặt từ khâu sản xuất đến khi sản phẩm lưu thông trên thị trường, kết hợp tăng cường cả tiền kiểm và hậu kiểm.

Thế nhưng, khi “bộ lọc” mới vừa khởi động, hơn 300.000 tấn thực phẩm đã lập tức bị ùn ứ tại các cửa khẩu.

Theo bà Huỳnh Thị Mỹ Nương, sự cố này không dừng ở bài toán giải quyết ùn ứ gây thiệt hại kinh tế trước mắt, mà đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm sao để quá trình thực thi pháp luật hiệu quả hơn. Làm thế nào để một văn bản luật vừa đúng đắn về mặt lý luận, hợp lý về mặt mục tiêu, vừa đi vào đời sống nhịp nhàng, không trở thành rào cản cho phát triển. Làm sao để khoảng cách từ “văn bản ban hành” đến “vận hành thực tiễn” hạn chế tối đa bị chia cắt bởi những điểm nghẽn.

Sự ‘lệch pha’ giữa văn bản quy phạm và triển khai thực tiễn

Việc ùn ứ này không đơn thuần do lượng hàng tăng dịp cuối năm, mà còn xuất phát từ sự “lệch pha” giữa văn bản quy phạm và triển khai thực tiễn.

Đầu tiên là khoảng trống hướng dẫn triển khai. Nghị định 46 được ban hành và có hiệu lực gần như ngay lập tức (26/01) nhưng thiếu Thông tư hướng dẫn chi tiết. Điều này khiến doanh nghiệp và các cơ quan kiểm tra tại chỗ lúng túng, không dám ký thông quan vì sợ sai quy định mới. Doanh nghiệp đang lúng túng không biết phải làm gì, làm sao vì chưa có Thông tư hướng dẫn chi tiết. Và hạn thời gian cũng là vấn đề lớn vì doanh nghiệp không đủ thời gian để chuẩn bị đủ hồ sơ theo quy định mới.

Thứ hai, điều khoản chuyển tiếp còn bao quát chung, chưa cụ thể hóa cho các nhóm ngành có đặc thù riêng như hàng nông sản, thực phẩm tươi có tuổi thọ ngắn cần thông quan nhanh. Đây là yếu tố “chưa lường trước” lớn nhất. Nghị định 46 quy định trình tự kiểm tra mới chặt chẽ hơn nhưng không cho phép giai đoạn đệm, dù ngắn, để doanh nghiệp và hải quan làm quen. Việc “ngừng đột ngột” Nghị định 15 và chuyển sang Nghị định 46 gây sốc cho hệ thống doanh nghiệp.

Kế đến là sự chưa tương thích của hạ tầng số. Khi Nghị định 46 có hiệu lực, Thông tư hướng dẫn chưa ban hành đồng bộ. Phần mềm khai báo hải quan cũng chưa cập nhật kịp Nghị định vì chưa có hướng dẫn chi tiết nên cũng là trở ngại cho cả cơ quan nhà nước và doanh nghiệp. Các giấy phép xuất nhập khẩu phức tạp, đòi hỏi xin tại nhiều cơ quan, thường được phân loại dựa trên nhóm hàng hóa và yêu cầu quản lý đặc thù. Nếu có hệ thống đồng bộ cả về dữ liệu, thủ tục, cơ sở hạ tầng an ninh thì sẽ giúp rất nhiều cho cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Thông tư 121/2025/TT-BTC bổ sung, sửa đổi các quy định liên quan đến việc số hóa chứng từ thuộc bộ hồ sơ hải quan. Nội dung sửa đổi tập trung vào nhóm giải pháp tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, gắn với chuyển đổi số, cắt giảm thủ tục hành chính, phân cấp – phân quyền và nâng cao hiệu lực quản lý. Hy vọng trong thời gian tới các quy định sẽ đồng bộ, thuận lợi hơn cho các bên.

Theo bà Huỳnh Thị Mỹ Nương, đây là minh chứng điển hình cho khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn, thiếu đồng bộ về mục tiêu, lộ trình, hạ tầng và thực tiễn”.

Cần ‘luồng xanh’ hành chính và lộ trình chuyển tiếp hợp lý

​Từ thực tiễn “nóng” tại cửa khẩu cho thấy, việc điều chỉnh là yêu cầu tất yếu và mang tính cấp bách. Trước hết, cần xem xét sửa đổi hoặc bổ sung các điều khoản chuyển tiếp cho sát với thực trạng vận hành; đồng thời giãn lộ trình áp dụng một số quy định, đặc biệt với “Bản tiêu chuẩn sản phẩm”.

Cùng với đó, có thể cân nhắc mở “luồng xanh” theo cơ chế Nghị định 15, áp dụng gia hạn đặc biệt và tiếp tục vận hành Nghị định 15 như trước để vượt qua điểm nghẽn hiện tại. Khoảng thời gian này cũng là cơ hội để doanh nghiệp từng bước thích ứng với cơ chế mới, vốn đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn nhiều so với Nghị định 15. Lộ trình chuyển tiếp có thể kéo dài đến thời điểm trình dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, dự kiến tháng 4/2026. Trong giai đoạn này, việc tiếp tục ghi nhận ý kiến từ thực tiễn của cộng đồng doanh nghiệp, cơ quan quản lý làm việc trực tiếp với doanh nghiệp sẽ giúp hoàn thiện cả dự án Luật và Nghị định, hướng tới hiệu quả cao nhất.

Nghị định 46 được ban hành với mục tiêu tích cực: siết chặt an toàn thực phẩm nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, tạo môi trường cạnh tranh công bằng và nâng cao năng lực hội nhập. Tuy vậy, việc triển khai quá nhanh cho thấy cần một lộ trình hợp lý hơn cùng hệ thống hướng dẫn chi tiết, để hạn chế những “tác dụng phụ” ngoài mong muốn.

Sự vào cuộc quyết liệt của Chính phủ và các Bộ, lãnh đạo cấp địa phương cùng Hiệp Hội, doanh nghiệp vừa qua mà quyết định mới nhất là tạm hoãn thực thi Nghi định 46 tới 15/4 cũng như những bước tháo gỡ trong những ngày tới được kỳ vọng sẽ là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn 300.000 tấn thực phẩm, đồng thời củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu nói riêng và doanh nghiệp nói chung.

Cũng cần nghiên cứu xây dựng cơ chế hỗ trợ khắc phục hệ quả đáng tiếc cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng vì sự cố lần này là nằm ngoài sự kiểm soát trong kinh doanh của doanh nghiệp. Với những doanh nghiệp mạnh thường có tầm nhìn xa và có quỹ dự phòng rủi ro. Còn với những doanh nghiệp tiềm lực không mạnh thì đây là lằng ranh sống còn.