‘Cài đặt lại hệ điều hành’ và xây hạ tầng cho chính mình

Thịnh vượng không dành cho người đứng yên

TS. Vũ Việt Anh – Chuyên gia giáo dục Học viện Thành Công, cảnh báo người trẻ đừng mơ về một “thiên đường ngồi mát ăn bát vàng” khi Việt Nam trở thành nước giàu. Theo ông, sự thật ở nhiều quốc gia phát triển cho thấy nghịch lý: các nước càng giàu, người dân càng phải làm việc với cường độ cao hơn.

Nhìn sang Nhật Bản, nơi nổi tiếng với văn hóa làm việc đến kiệt sức; Hàn Quốc, nơi thanh niên cạnh tranh học tập khốc liệt chỉ để có một vị trí ổn định; hay Mỹ, nơi nhiều người lao động làm việc quần quật để trang trải tiền thuê nhà và thuế phí, có thể thấy rõ một thực tế: thịnh vượng quốc gia được xây bằng năng suất lao động và kỷ luật cao của từng cá nhân.

Theo ông, quốc gia không giàu lên bằng cách “đào vàng lên bán”, mà bằng hệ thống thuế hiệu quả và năng suất lao động vượt trội. Khi Việt Nam vươn mình, mỗi người sẽ trở thành một mắt xích trong cỗ máy công nghiệp – tài chính – công nghệ quy mô lớn. Điều đó đồng nghĩa với việc không còn chỗ cho tâm lý an phận hay trông chờ may mắn. Ai không tạo ra giá trị thặng dư cao sẽ bị đào thải khỏi cuộc chơi.

TS. Vũ Việt Anh cũng cho rằng giai đoạn trước đây, khi việc tích sản cá nhân có thể diễn ra khá dễ dàng nhờ đầu cơ hoặc tận dụng kẽ hở chính sách, sẽ dần kết thúc khi nền kinh tế bước vào chuẩn mực phát triển cao hơn. Ở các nước giàu, hệ thống quản lý thuế và tài sản vận hành chặt chẽ, mọi dòng tiền đều được kiểm soát minh bạch. Khi đó, cơ hội làm giàu nhờ “né được gì thì né” sẽ không còn. Người không có năng lực thực sự sẽ chỉ đủ thu nhập để chi trả hóa đơn sinh hoạt ngày càng đắt đỏ.

Một cảnh báo khác mà ông đưa ra là sự phân cực xã hội. Ở nhiều nền kinh tế phát triển, tài sản tập trung vào một nhóm nhỏ sở hữu vốn, công nghệ và tri thức, trong khi phần còn lại phải cạnh tranh gay gắt để duy trì mức sống. Nếu không chuẩn bị từ sớm, người trẻ có thể rơi vào vòng xoáy “ráo mồ hôi là hết tiền”, mãi chạy theo các khoản chi phí cố định mà không tích lũy được tài sản bền vững.

Từ đó, ông nhấn mạnh người trẻ cần “cài đặt lại hệ điều hành” của bản thân. Thay vì chỉ làm việc chăm chỉ, phải nâng năng suất lao động lên nhiều lần thông qua công nghệ và AI. Khả năng thích ứng, sẵn sàng học lại từ đầu khi thị trường thay đổi là điều kiện sống còn.

Bên cạnh đó là tư duy quản trị tài chính nghiêm khắc, không tiêu dùng theo cảm xúc mà tập trung xây dựng tài sản thực.

Cuối cùng, sức khỏe và tâm lý vững vàng trở thành nền tảng để chịu đựng áp lực trong môi trường cạnh tranh cao. “Việt Nam sẽ giàu, nhưng bạn có hạnh phúc trong sự giàu có đó hay không, lại phụ thuộc vào việc bạn chọn là người điều khiển cỗ máy hay là nhiên liệu để nó đốt cháy”, TS. Vũ Việt Anh nhấn mạnh.

“Xây hạ tầng” cho đời mình

Ở góc nhìn bổ sung, ông Phạm Hữu Hùng – Founder và CEO Nitiland nhận định, 10-15 năm tới sẽ là giai đoạn bùng nổ và tăng tốc mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam. Theo ông, đây không phải là sự lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc nếu đất nước muốn thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Dẫn ví dụ về Thái Lan – từng được kỳ vọng trở thành “con hổ Đông Nam Á” nhưng sau đó tăng trưởng chững lại trong nhiều năm, ông Hùng cho rằng, nếu không cải cách và nâng cấp nền tảng kinh tế, Việt Nam có thể đối diện nguy cơ tương tự.

Khi chi phí lao động tăng lên, các tập đoàn quốc tế hoàn toàn có thể chuyển nhà máy sang những thị trường có giá rẻ hơn như Lào hay Campuchia. Nếu khi đó Việt Nam chưa xây dựng được nền tảng công nghiệp, công nghệ và dịch vụ có giá trị gia tăng cao, hệ quả sẽ là dòng vốn rút đi, nhà máy bỏ trống, công nhân thất nghiệp và kéo theo nhiều bất ổn xã hội.

Ông Phạm Hữu Hùng nhắc lại câu chuyện chuyển mình của Bình Dương, từ một tỉnh nghèo trở thành trung tâm công nghiệp phát triển nhờ hạ tầng đi trước một bước. Hay giai đoạn cải cách mạnh mẽ dưới thời Park Chung-hee tạo tiền đề cho kỳ tích phát triển của Hàn Quốc. Theo ông, không có chu kỳ bứt phá nào diễn ra trong sự dễ chịu cho tất cả mọi người. Do vậy kỷ luật và quyết tâm là yếu tố không thể thiếu.

Từ câu chuyện quốc gia, ông mở rộng sang từng cá nhân với khái niệm “quy hoạch hạ tầng cuộc đời”. Nếu đất nước cần đường xá, sân bay, cảng biển và khu công nghiệp để đón chu kỳ mới, thì mỗi người cũng phải xây dựng cho mình tài sản hữu hình và vô hình.

Tài sản hữu hình như tiền, đất, cổ phần có thể mất đi nếu không có nền tảng năng lực quản trị. Tài sản vô hình như kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, mối quan hệ và khả năng tạo ra tiền mới là lớp hạ tầng bền vững giúp giữ vững vị thế lâu dài.

“Giờ cho bạn 1.000 tỷ mà không có năng lực quản trị tài chính, rất có thể bạn cũng sẽ mất nó. Cho bạn vị thế của một người giàu mà không có “hạ tầng nội lực”, bạn cũng khó giữ được lâu. Nên tài sản vô hình nó quan trọng hơn lớp tài sản hữu hình. Cho chúng ta vị trí của 1 tỷ phú chúng ta giữ được nó trong bao lâu mới là điều phải suy ngẫm”, ông Hùng lấy ví dụ.

Ông cũng chia xã hội thành ba lớp: lớp sở hữu tài sản (chủ doanh nghiệp, chủ BĐS cho thuê, cổ đông, chủ thương hiệu, kênh truyền thông); lớp vận hành dòng tiền (môi giới, quản lý dự án, phân phối, người kết nối dòng vốn với sản phẩm và khách hàng) và lớp lao động thuần túy (làm thuê, phụ thuộc lương, bán thời gian và sức lực để đổi lấy tiền). Phần lớn mọi người khởi đầu ở lớp thứ ba, nhưng nếu sau 10-15 năm vẫn chỉ phụ thuộc vào tiền lương, nguy cơ bị bỏ lại phía sau là rất lớn.

Theo ông Phạm Hữu Hùng, thay vì than thở hay tiêu cực, mỗi người cần chủ động “leo tầng” bằng cách học kỹ năng bán hàng, quản lý, đàm phán, xây thương hiệu cá nhân, tận dụng hạ tầng số và mạng xã hội để tạo thêm nguồn thu nhập, quản trị được dòng tiền của mình và nắm bắt cơ hội.

Quốc gia đang xây hạ tầng để đón chu kỳ phát triển mới, và mỗi cá nhân cũng phải làm điều tương tự cho chính cuộc đời mình. Những chu kỳ lớn luôn đi kèm “đau đớn” và sự sắp xếp lại, nhưng chính quá trình đó tạo nên sự trưởng thành. “Phát triển cùng đất nước hay bị bỏ lại phía sau, cuối cùng vẫn là lựa chọn và sự chuẩn bị của mỗi người”, ông Hùng nhấn mạnh.