Cải tạo cảnh quan Hồ Tây: Đánh thức ‘tài sản’ đặc biệt của Hà Nội

Ký ức dần phai giữa nhịp đô thị hóa

Ở tuổi 80, ông Trần Khái vẫn đều đặn đi bộ quanh Hồ Tây mỗi ngày như một cách tìm về những ký ức cũ. Ông nhớ những năm cuối thập niên 1960, quanh hồ chỉ là đường đất nhỏ, lau sậy phủ kín ven bờ. Mỗi chiều, lũ trẻ trong làng í ới gọi nhau xuống hồ tắm, bắt tôm, mò ốc mang về cải thiện bữa ăn.

“Nước trong lắm. Tắm xong mặc luôn quần áo đi về. Không ai nghĩ có ngày mình lại phải lo lắng cho chất lượng nước như bây giờ”, ông Khải chia sẻ.

Những ký ức ấy cũng hiện lên trong câu chuyện của ông Lê Quốc Tuấn, người sinh ra và lớn lên bên hồ. “Sau mỗi buổi học, lũ trẻ chúng tôi lại chạy ra hồ, thỏa sức ngụp lặn hàng giờ trong làn nước mát lành.”

Ký ức còn gắn với những ngôi làng cổ. Ông Nguyễn Văn Thịnh, hơn 70 tuổi, người làng Quảng Bá, vẫn nhớ như in sân đình mỗi buổi chiều. Đình làng không chỉ là nơi diễn ra lễ hội mà còn là không gian cộng đồng, nơi lưu giữ nếp sống và tình làng nghĩa xóm của bao thế hệ.

“Ngày bé, sân đình là nơi cả lũ trẻ tụ tập sau giờ học. Người lớn ra hóng mát, các cụ ngồi hàn huyên. Đến hội làng, đình đông vui lắm, cờ trống, người làng khắp nơi kéo về”.

TS Nguyễn Viết Chức – nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng Quốc hội từng ví Hồ Tây là “trái tim” của Thăng Long – Hà Nội, nơi hiếm có hội tụ giá trị thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Mỗi ngôi chùa, mỗi mái đình, mỗi làng cổ ven hồ đều là lớp trầm tích tạo nên bản sắc vùng đất nghìn năm văn hiến.

Nhưng cũng như nhiều không gian di sản khác, Hồ Tây đang chịu sức ép ngày càng lớn từ quá trình đô thị hóa.

Điều khiến ông Trần Khái day dứt không chỉ là mặt nước không còn trong như gương. “Có những buổi sáng đi bộ, tôi bắt gặp cá chết nổi thành từng mảng.” Những đặc sản từng làm nên tên tuổi như tôm, ốc giờ chính người sống lâu năm quanh hồ cũng không còn dám màng tới.

Với ông Lê Quốc Tuấn, điều đáng tiếc hơn cả là cảm giác gần gũi giữa con người với mặt hồ đang phai nhạt. Một Hồ Tây vẫn còn đó, nhưng những trải nghiệm gắn bó với bao thế hệ đã không còn nguyên vẹn.

PGS.TSKH Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng: Hồ Tây là một báu vật không chỉ của Hà Nội mà còn của cả nước. Sức hấp dẫn của Hồ Tây nằm ở sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan, thu hút du khách vừa để tìm hiểu lịch sử Việt Nam, vừa để trải nghiệm vẻ đẹp của không gian di sản. Đây là nguồn tài nguyên vô giá cần được khai thác hợp lý, qua đó góp phần tạo động lực cho phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

Nhiều không gian từng nuôi dưỡng ký ức cộng đồng cũng lặng lẽ lùi vào quá khứ: những khoảng ven hồ đón gió, lối nhỏ dẫn xuống mặt nước, sân đình rộn rã mỗi mùa lễ hội hay những góc gặp gỡ thân quen của người dân. Thế hệ từng lớn lên bên Hồ Tây vẫn mải miết kiếm tìm những hình ảnh thân thuộc của năm tháng cũ, trong khi lớp trẻ ngày nay ít có cơ hội cảm nhận một Hồ Tây bình yên đã từng hiện hữu.

Theo KTS Trần Ngọc Chính – Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, Hồ Tây sở hữu hệ thống di tích lịch sử – văn hóa dày đặc cùng nhiều làng nghề lâu đời, nhưng những giá trị ấy vẫn chưa được phát huy tương xứng. Muốn phát huy, trước hết phải hồi sinh mặt nước và kết nối lại các không gian công cộng với hệ thống di sản ven hồ.

Có lẽ điều người Hà Nội mong mỏi chưa bao giờ là một Hồ Tây hiện đại hơn bằng mọi giá, mà là một Hồ Tây phát triển nhưng vẫn giữ được hồn cốt vốn có.

Cải tạo Hồ Tây: Giữ hồn quá khứ và mở hướng tương lai

Dự án cải tạo, phát huy giá trị khu vực Hồ Tây cùng tuyến đường cảnh quan ven hồ được hình thành với mục tiêu vượt lên trên việc chỉnh trang hạ tầng đơn thuần. Đây không chỉ là một dự án đầu tư, mà còn mở ra cơ hội khôi phục sức sống cho không gian di sản – từ mặt nước, cảnh quan đến hệ thống làng cổ, di tích và không gian văn hóa đã bồi đắp bản sắc Hồ Tây.

Theo quy hoạch, việc cải tạo được triển khai đồng bộ từ mặt nước đến cảnh quan ven hồ. Tuyến dạo bộ, đường xe đạp ven hồ kết nối với các sàn ngắm cảnh, quảng trường văn hóa, công viên chuyên đề và không gian sinh hoạt cộng đồng. Đồng thời, hệ thống làng cổ, đình, chùa, làng nghề cùng các điểm di sản được gắn kết trong một tổng thể, mở rộng khả năng tiếp cận mặt nước, đưa Hồ Tây trở lại đúng vai trò không gian công cộng đặc sắc giữa lòng Thủ đô.

Nếu trước đây ký ức về Hồ Tây được tạo nên từ những buổi chiều bên mặt nước, sân đình Quảng Bá hay những mùa hội làng rộn rã, thì trong tương lai, dòng ký ức ấy sẽ tiếp tục được nối dài qua những cuộc dạo bộ ven hồ, hoạt động văn hóa cộng đồng và trải nghiệm giúp người trẻ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa của vùng đất mình đang sống.

Với ông Trần Khái, ông Lê Quốc Tuấn hay ông Nguyễn Văn Thịnh, điều họ mong chờ cũng không phải một Hồ Tây hoàn toàn mới, mà là một Hồ Tây trong lành, dễ tiếp cận hơn – nơi họ vẫn có thể thong thả đi bộ mỗi sáng, con cháu vui chơi bên mặt nước và sân đình Quảng Bá vẫn rộn ràng tiếng cười mỗi mùa hội.

Có những ký ức không thể phục dựng nguyên vẹn. Nhưng một không gian di sản hoàn toàn có thể được hồi sinh để tiếp tục nuôi dưỡng những kỷ niệm mới. Đó cũng là giá trị sâu xa của đề án cải tạo Hồ Tây: không chỉ làm đẹp một thắng cảnh, mà còn phục hồi sức sống của mặt nước, cảnh quan và không gian văn hóa, gìn giữ mạch nối giữa quá khứ và tương lai.

Một Hồ Tây đẹp hơn, trong lành hơn, giàu bản sắc hơn chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có thể bước tới, chạm vào và sống cùng không gian ấy. Bởi sau tất cả những câu chuyện về ký ức, di sản và bảo tồn, vẫn còn một câu hỏi lớn hơn cần được trả lời: Hồ Tây đang thuộc về ai – và có bao nhiêu người Hà Nội thực sự được tận hưởng di sản vô giá giữa lòng Thủ đô?

Đó cũng là câu chuyện của Hồ Tây hôm nay: khi một di sản vẫn hiện hữu trước mắt hàng triệu người, nhưng quyền tiếp cận và thụ hưởng nó lại chưa thực sự thuộc về số đông.

Theo KTS. Trần Huy Ánh, Hội Kiến trúc sư Hà Nội, quy hoạch khu vực quanh Hồ Tây cần được tiếp cận theo hướng thông minh, hiện đại, trong đó ưu tiên giao thông phi cơ giới tại khu vực sát mặt hồ. Ông cho rằng càng đưa phương tiện cơ giới đến gần mặt nước, người dân càng có xu hướng chỉ ngắm cảnh Hồ Tây qua cửa kính ô tô, một cách tiếp cận phiến diện và ngắn hạn. Vì vậy, đây là cơ hội để Hà Nội định vị lại không gian Hồ Tây với tầm nhìn dài hạn, hiện đại hơn, hướng tới những giá trị bền vững thay vì chỉ tập trung vào lợi ích trước mắt.