Còn da: Lông mọc; Còn chồi: Nảy cây

Ở Việt Nam, kinh tế tư nhân không phát triển theo một đường thẳng. Nó không lớn lên trong một môi trường ổn định, nơi quyền tài sản và tự do kinh doanh được bảo đảm nhất quán qua nhiều thế hệ. Ngược lại, đó là một quá trình gắn chặt với những biến động lớn của lịch sử dân tộc: thuộc địa, chiến tranh, chia cắt, thống nhất, cải tạo, rồi Đổi mới. Mỗi lần chuyển pha thể chế đều để lại dấu ấn sâu sắc lên cấu trúc, tâm thế và năng lực của khu vực kinh tế này.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và khủng hoảng khí hậu ngày càng rõ nét, câu hỏi trung tâm đối với kinh tế tư nhân Việt Nam cũng đã thay đổi. Không còn là câu hỏi “kinh tế tư nhân có được tồn tại hay không” – điều mà lịch sử đã trả lời bằng chính sức sống bền bỉ của nó – mà là câu hỏi “kinh tế tư nhân được tổ chức và vận hành như thế nào để vừa đủ mạnh, vừa bền vững, và đóng góp thực chất cho sự phát triển quốc gia trong dài hạn”.

Hơn một thế kỷ hình thành, tổn thương và phục sinh

Tầng lớp tư sản dân tộc Việt Nam xuất hiện từ đầu thế kỷ XX trong bối cảnh thuộc địa, với quy mô nhỏ, phân tán và chịu nhiều lệ thuộc. Hoạt động của họ chủ yếu tập trung vào thương mại lúa gạo, chế biến nông sản, thủ công nghiệp và một số ngành công nghiệp nhẹ phục vụ thị trường nội địa. So với các nền kinh tế công nghiệp đang hình thành ở châu Á cùng thời, lực lượng này thiếu cả quy mô vốn lẫn nền tảng công nghệ.

Hai rào cản lớn chi phối sự phát triển của tầng lớp tư sản bản địa là cơ chế thuộc địa – phong kiến, vốn không khuyến khích công nghiệp hóa nội sinh, và một thị trường tài chính, hạ tầng còn rất sơ khai. Việc tiếp cận tín dụng dài hạn, tích tụ vốn hay mở rộng quy mô sản xuất đều gặp nhiều hạn chế. Kết quả là tầng lớp tư sản tuy có mặt, nhưng mỏng, yếu và đặc biệt dễ tổn thương trước các biến động chính trị – xã hội của nửa đầu thế kỷ XX.

Sau năm 1954 ở miền Bắc, và sau năm 1975 trên phạm vi cả nước, quá trình cải tạo công thương nghiệp được triển khai nhằm đưa khu vực tư nhân vào mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa. Ở miền Bắc, công tư hợp doanh từng bước dẫn tới cơ cấu kinh tế tập trung, bao cấp. Ở miền Nam sau 1975, nhiều doanh nghiệp tư nhân bị tiếp quản, quốc hữu hóa hoặc chuyển đổi hình thức quản lý. Những thay đổi này xuất phát từ lựa chọn phát triển trong bối cảnh lịch sử cụ thể, song hệ quả dài hạn là sự đứt gãy sâu sắc về kinh nghiệm doanh nhân, mạng lưới doanh nghiệp và văn hóa kinh doanh những yếu tố vốn cần thời gian dài để tích lũy.

Trước Đổi mới, nền kinh tế chính thức bị bó hẹp trong cơ chế bao cấp và kiểm soát chặt chẽ. Tuy nhiên, đời sống kinh tế không thể dừng lại. Các hoạt động kinh tế tự phát, “khoán chui”, trao đổi ngoài luồng và thị trường phi chính thức đã hình thành như một khu vực đệm. Dù không được thừa nhận đầy đủ, khu vực này góp phần duy trì sản xuất, lưu thông hàng hóa và sinh kế của người dân. Quan trọng hơn, nó giúp bảo lưu một phần năng lực doanh nhân và tinh thần làm ăn trong xã hội những mạch ngầm âm thầm nhưng bền bỉ.

Từ năm 1986, với Đổi mới, kinh tế tư nhân từng bước được xác lập lại vị trí trong nền kinh tế quốc dân. Hệ sinh thái doanh nghiệp dần tái hình thành: khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển mạnh mẽ; một số doanh nghiệp lớn, qua tích lũy và mở rộng, vươn lên thành các tập đoàn nội địa như Vingroup, Masan, Hòa Phát, Thaco, FPT, Vietjet… Quá trình này gắn liền với mở cửa thương mại, thu hút FDI và cải cách pháp luật từng bước được hoàn thiện.

Trong hơn ba thập kỷ, khu vực tư nhân đã chuyển từ trạng thái manh mún sang hình thành những lực lượng có ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng, việc làm và ngân sách. Tuy nhiên, các điểm yếu cấu trúc vẫn tồn tại: phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, dựa nhiều vào đất đai – bất động sản, và thiếu liên kết sâu với nhau cũng như với khu vực FDI trên nền tảng công nghệ cao và quản trị hiện đại. Điều này khiến sức chống chịu của khu vực tư nhân trước các cú sốc kinh tế còn hạn chế.

Ba bài học bền vững từ lịch sử

Thứ nhất, thể chế quyết định tính bền vững của kinh tế tư nhân.

Lịch sử cho thấy, khi thể chế thay đổi đột ngột và thiếu tính dự đoán, khu vực tư nhân chịu tổn thương nặng nề; khi thể chế cởi mở, ổn định và nhất quán, khu vực này phản ứng nhanh và phục hồi mạnh mẽ. Phát triển kinh tế tư nhân vì vậy không thể chỉ dựa vào các gói hỗ trợ ngắn hạn, mà cần một khung thể chế minh bạch, ổn định và đáng tin cậy nơi quyền tài sản, quyền hợp đồng và quyền tự do kinh doanh được bảo đảm thực chất.

Thứ hai, nhân lực, văn hóa doanh nghiệp và truyền nghề là tài sản lâu dài.

Việc gián đoạn kinh tế tư nhân trong thời gian dài đã làm đứt mạch truyền nghề, thiếu vắng các thế hệ doanh nhân có kinh nghiệm quản trị quy mô lớn, đồng thời khiến thị trường dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp phát triển chậm. Thực tiễn cho thấy, đầu tư vào con người, đào tạo quản trị và xây dựng văn hóa doanh nghiệp không phải là chi phí ngắn hạn, mà là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Thứ ba, kinh tế tư nhân chỉ mạnh khi có thị trường vốn đa dạng và kết nối sâu vào chuỗi giá trị.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy doanh nghiệp nội địa lớn mạnh khi tiếp cận được vốn chủ sở hữu, thị trường trái phiếu và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Ở Việt Nam, mô hình tài trợ dựa chủ yếu vào nợ ngân hàng và tài sản đất đai làm gia tăng rủi ro chu kỳ. Phát triển thị trường vốn đa kênh và chính sách kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu vì thế có ý nghĩa then chốt.

Nghị quyết 68: khẳng định chính trị và hàm ý chiến lược

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 đánh dấu một bước khẳng định chính trị quan trọng: kinh tế tư nhân được xác định là “một động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế. Sự thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa ngôn từ, mà phản ánh một bước tiến trong nhận thức về vai trò của khu vực tư nhân đối với tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nghị quyết đặt ra các mục tiêu lớn: hoàn thiện hành lang pháp lý, khuyến khích đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng cường vai trò của tư nhân trong chuỗi cung ứng trong nước và toàn cầu. Đây là văn bản mang tính định hướng chiến lược, đang được cụ thể hóa thành các chương trình hành động ở nhiều cấp, nhiều ngành.

Thông điệp của Nghị quyết là rõ ràng: Nhà nước nhìn nhận kinh tế tư nhân như một trụ cột, không chỉ là phần bổ sung. Tuy nhiên, khoảng cách từ nhận thức đến thực tiễn vẫn phụ thuộc quyết định vào năng lực thực thi — vốn là khâu yếu kéo dài trong nhiều năm. Hiệu lực của Nghị quyết sẽ không được đo bằng số lượng văn bản, mà bằng những cải thiện cụ thể trong môi trường đầu tư và kinh doanh.

Để Nghị quyết 68 thực sự trở thành bước ngoặt, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp: bảo đảm thể chế minh bạch và giảm rủi ro chính sách; phát triển thị trường vốn đa kênh; xây dựng hệ sinh thái chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; nâng cấp chất lượng nguồn nhân lực; cải thiện môi trường cạnh tranh; kết nối khu vực tư nhân với FDI và chuỗi giá trị toàn cầu; đồng thời sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước theo hướng tập trung vào những lĩnh vực then chốt của lợi ích quốc gia.

Quan trọng hơn cả là tinh thần nhất quán trong thực thi. Chính sách tốt chỉ phát huy tác dụng khi được triển khai đồng đều từ trung ương đến địa phương, với trách nhiệm giải trình rõ ràng và cơ chế giám sát hiệu quả.

Mở ra một chu kỳ mới

Nghị quyết là bước mở, nhưng thực thi mới là thước đo. Việc thêm một chữ “nhất” trong cách xác định vai trò của kinh tế tư nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động nhất quán, bền bỉ và có trách nhiệm. Nếu làm được điều đó, Việt Nam có thể bước vào một chu kỳ phát triển mới — nơi doanh nghiệp nội địa đóng vai trò ngày càng lớn trong sản xuất, công nghệ và quản trị; nơi tăng trưởng gắn với chất lượng, bền vững và bao trùm.

Người Việt vốn có sức chịu đựng và tinh thần lạc quan bền bỉ. Kinh tế tư nhân từng nhiều lần thăng trầm, nhưng chưa bao giờ mất đi sinh lực. Dẫu có lúc gặp “tháng khốn, tháng nạn”, dẫu có lúc “mười trứng gà đem ấp ung bảy còn ba”, rồi cả ba con gà ấy “con diều tha, con quạ bắt, con mắt cắt xơi” thì tinh thần ấy vẫn ở lại, luôn vững tin vào ngày mai “Chớ than phận khó ai ơi! Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây.”