‘Làm sụp đổ niềm tin của nhiều người tiêu dùng’

Việc phát hiện 130 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả châu Phi trong kho của thuộc Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long – một doanh nghiệp thực phẩm lâu năm không chỉ là sự cố đơn lẻ, mà gióng lên hồi chuông cảnh báo về những lỗ hổng nghiêm trọng trong kiểm soát chuỗi cung ứng nguyên liệu thực phẩm. Từ trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp, vai trò giám sát của cơ quan quản lý đến tư duy tuân thủ và đạo đức kinh doanh, vụ việc đặt ra hàng loạt câu hỏi lớn cần được nhìn nhận thấu đáo.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, TS. Luật sư Đặng Văn Cường (Đoàn luật sư TP. Hà Nội), đã phân tích những khía cạnh pháp lý đáng chú ý xoay quanh vụ việc này.

– Theo ông, ở góc độ pháp lý, việc một doanh nghiệp thực phẩm lâu năm có thể lưu trữ tới 130 tấn thịt nhiễm dịch cho thấy rủi ro nào đang tồn tại trong chuỗi cung ứng thực phẩm hiện nay?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Việc một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm lâu năm, được xem là có uy tín hàng đầu tại Việt Nam lại bị phát hiện vi phạm nghiêm trọng đến mức cơ quan điều tra phải khởi tố, xử lý hình sự đối với lãnh đạo doanh nghiệp là thông tin gây chấn động dư luận. Sự việc không chỉ làm sụp đổ niềm tin của nhiều người tiêu dùng mà còn đặt ra hàng loạt câu hỏi về đạo đức kinh doanh cũng như trách nhiệm quản lý, điều hành trong doanh nghiệp.

Theo kết quả điều tra ban đầu, cơ quan chức năng xác định Công ty CP Đồ hộp Hạ Long đã lưu trữ hơn 120 tấn thịt lợn nhiễm dịch và đưa khoảng 2 tấn thịt vào dây chuyền sản xuất, chế biến thành sản phẩm đồ hộp hoàn chỉnh, chuẩn bị tiêu thụ ra thị trường, tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hải Phòng đã khởi tố, bắt giữ 13 bị can, trong đó có 4 lãnh đạo và cán bộ, nhân viên của Công ty CP Đồ hộp Hạ Long. Trong số này, Tổng Giám đốc Trương Sĩ Toàn được xác định có liên quan trực tiếp đến công tác quản lý, điều hành tại Halong Canfoco trong việc thu gom, bảo quản và lưu trữ số lượng lớn thịt lợn không bảo đảm an toàn thực phẩm.

Về mặt pháp lý, mọi cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và sẽ bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, điều khiến dư luận đặc biệt quan tâm trong vụ án này là việc người bị khởi tố thuộc ban lãnh đạo một doanh nghiệp thực phẩm có thương hiệu lâu năm, với hàng triệu khách hàng thường xuyên. Việc cơ quan điều tra phát hiện và xử lý hình sự sai phạm về an toàn thực phẩm tại một doanh nghiệp được xem là “uy tín” cho thấy nguy cơ mất an toàn thực phẩm có thể tồn tại ở bất kỳ khâu nào, bất kỳ doanh nghiệp nào, và niềm tin của người tiêu dùng có thể sụp đổ bất cứ lúc nào nếu người đứng đầu thiếu trách nhiệm, xem nhẹ đạo đức kinh doanh và đặt lợi nhuận lên trên sức khỏe cộng đồng.

– Pháp luật hiện hành quy định ra sao về nghĩa vụ kiểm tra, thẩm định và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu của doanh nghiệp chế biến thực phẩm? Vụ việc này đang phản ánh những lỗ hổng nào trong công tác này, thưa ông?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Theo quy định của pháp luật, các doanh nghiệp chế biến, kinh doanh thực phẩm phải tuân thủ nghiêm Luật An toàn thực phẩm và các văn bản hướng dẫn thi hành. Luật này xác định, bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm; hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm là ngành nghề kinh doanh có điều kiện; các tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm đối với an toàn của thực phẩm do mình sản xuất, kinh doanh.

Việc quản lý an toàn thực phẩm được thực hiện trên cơ sở các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn do cơ quan có thẩm quyền ban hành hoặc do doanh nghiệp công bố áp dụng, được triển khai xuyên suốt toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh trên cơ sở phân tích nguy cơ, bảo đảm phân công, phân cấp rõ ràng, phối hợp liên ngành và phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội.

Đáng chú ý, Điều 5 Luật An toàn thực phẩm quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm, bao gồm: sử dụng nguyên liệu không dùng cho thực phẩm để chế biến thực phẩm; sử dụng nguyên liệu đã quá hạn sử dụng, không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc không bảo đảm an toàn; sử dụng phụ gia, chất hỗ trợ chế biến ngoài danh mục cho phép, vượt quá giới hạn cho phép, hóa chất không rõ nguồn gốc hoặc bị cấm; đặc biệt là việc sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh, chết không rõ nguyên nhân hoặc đã bị tiêu hủy để sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Bên cạnh Luật An toàn thực phẩm, các nghị định, thông tư của Chính phủ như Nghị định 15/2018/NĐ-CP và Thông tư 22/2019 cũng quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm trong việc thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc, lưu trữ đầy đủ thông tin về nguyên liệu, quá trình sản xuất, lưu kho, phân phối; sẵn sàng cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng trong thời hạn theo quy định; đồng thời chủ động phân tích nguyên nhân, thực hiện thu hồi khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi năm 2025 cũng bổ sung quy định bắt buộc truy xuất nguồn gốc đối với nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro cao, với yêu cầu thông tin phải trung thực, khách quan và có thể kiểm chứng.

Nhìn chung, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về an toàn thực phẩm ngày càng được hoàn thiện, quy định rõ trách nhiệm của các cơ sở sản xuất, kinh doanh cũng như phân cấp, phân quyền trong công tác quản lý nhà nước. Doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm phải chịu trách nhiệm bảo đảm chất lượng, an toàn của sản phẩm khi lưu hành trên thị trường. Trên cơ sở đó, các cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng liên ngành có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật.

– Trách nhiệm trong vụ việc này nên được nhìn nhận như thế nào giữa vi phạm cá nhân, trách nhiệm doanh nghiệp và trách nhiệm hệ thống của các khâu trung gian?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Trong quá trình điều tra vụ án, cơ quan điều tra sẽ làm rõ trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức có liên quan để xem xét xử lý theo quy định của pháp luật. Đến nay, cơ quan chức năng đã thu thập đầy đủ tài liệu, chứng cứ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ của các loại thực phẩm không bảo đảm chất lượng; đồng thời tiến hành giám định, kiểm nghiệm và xác định các thực phẩm này nhiễm bệnh dịch, không được phép sử dụng để chế biến thực phẩm cho người.

Theo đó, mọi trường hợp biết rõ đây là động vật chết do bệnh, dịch bệnh, không đủ điều kiện làm thực phẩm nhưng vẫn thực hiện hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ, chế biến để tiêu thụ trên thị trường đều được xác định là hành vi nguy hiểm cho xã hội. Những người vi phạm sẽ bị xử lý hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, với mức phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 500 triệu đồng, hình phạt tù thấp nhất là 1 năm và cao nhất có thể lên tới 20 năm.

Bên cạnh đó, pháp luật cũng quy định xử lý đối với pháp nhân thương mại tham gia sản xuất, kinh doanh, chế biến thực phẩm vi phạm an toàn thực phẩm. Các pháp nhân này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như đình chỉ hoạt động, buộc thu hồi, tiêu hủy sản phẩm vi phạm và bồi thường toàn bộ thiệt hại đã gây ra.

Cơ quan điều tra cũng sẽ làm rõ nguồn gốc các con lợn mắc bệnh dịch, xác định trách nhiệm của đơn vị chăn nuôi, người chăn nuôi biết lợn bị bệnh nhưng vẫn bán ra thị trường; người thu gom, vận chuyển; cũng như các cá nhân, tổ chức chế biến, kinh doanh thực phẩm. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả xảy ra, các tổ chức, cá nhân liên quan sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp người vi phạm biết rõ động vật chết do bệnh, dịch bệnh nhưng vẫn tiêu thụ, sản xuất, chế biến thực phẩm với giá trị từ 10 triệu đồng trở lên thì sẽ bị xử lý hình sự.

– Nếu số thịt nhiễm dịch này được đưa vào chế biến và lưu thông, hậu quả pháp lý và xã hội sẽ nghiêm trọng ra sao đối với người tiêu dùng và niềm tin thị trường?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Những thông tin do cơ quan chức năng công bố về hành vi vi phạm của các tổ chức, cá nhân liên quan trong vụ việc này đã gây chấn động dư luận. Người tiêu dùng từng sử dụng các sản phẩm của doanh nghiệp, đặc biệt là thịt lợn, pa-tê trong thời gian qua, khó tránh khỏi tâm lý lo lắng về nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe, thậm chí phải đi kiểm tra y tế. Trường hợp phát sinh ngộ độc hoặc phải nhập viện điều trị, người tiêu dùng có quyền yêu cầu các tổ chức, cá nhân vi phạm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Không chỉ vậy, các cá nhân, tổ chức mua phải sản phẩm thuộc diện cấm lưu hành, không bảo đảm chất lượng hoặc có kết quả dương tính với vi rút gây bệnh hoàn toàn có quyền yêu cầu đơn vị kinh doanh hoàn tiền và bồi thường thiệt hại phát sinh.

Vụ việc cho thấy dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng cả về đạo đức kinh doanh lẫn quy định pháp luật, làm xói mòn niềm tin của thị trường và xâm phạm trực tiếp quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, đặc biệt là quyền được bảo đảm an toàn về sức khỏe và tài sản.

Do đó, những người đã mua và sử dụng các sản phẩm chế biến từ lợn chết, không bảo đảm an toàn thực phẩm có quyền chủ động liên hệ với cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát để cung cấp thông tin, tài liệu chứng minh thiệt hại; đồng thời yêu cầu các cá nhân, tổ chức liên quan bồi thường, khắc phục hậu quả và làm rõ trách nhiệm pháp lý theo quy định hiện hành.

– Nhiều ý kiến cho rằng chế tài hiện nay vẫn chưa đủ sức răn đe, dẫn tới tình trạng “đánh đổi rủi ro lấy lợi nhuận”. Ông đánh giá thế nào về nhận định này?

TS. LS. Đặng Văn Cường: Hiện nay, các hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có thể phải đối mặt với ba nhóm chế tài gồm: xử phạt hành chính, xử lý hình sự và bồi thường thiệt hại dân sự. Tùy mức độ vi phạm, chế tài áp dụng có thể rất nghiêm khắc.

Theo quy định pháp luật, hành vi vi phạm an toàn thực phẩm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự có thể bị xử phạt hành chính với mức tối đa lên tới 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức (theo Nghị định 115/2018/NĐ-CP). Thực phẩm không bảo đảm an toàn buộc phải thu hồi, tiêu hủy; trường hợp gây thiệt hại cho người tiêu dùng, tổ chức, cá nhân vi phạm phải bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế phát sinh.

Đặc biệt, với các vi phạm nghiêm trọng, chế tài hình sự được áp dụng ở mức rất cao. Điều 317 Bộ luật Hình sự quy định mức phạt tù cao nhất lên tới 20 năm đối với hành vi làm chết nhiều người, gây ngộ độc diện rộng, thu lợi bất chính lớn hoặc sử dụng nguyên liệu là động vật chết do bệnh, dịch bệnh. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền, cấm hành nghề hoặc đảm nhiệm chức vụ trong thời gian dài.

Tuy nhiên, chế tài pháp lý chưa phải là hậu quả lớn nhất. Với doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm, đặc biệt là những đơn vị có thương hiệu, lịch sử hoạt động lâu năm, vi phạm an toàn thực phẩm đồng nghĩa với đánh mất uy tín và niềm tin thị trường. Chỉ một sai phạm cũng có thể dẫn đến thu hồi sản phẩm, đình chỉ hoạt động, thậm chí bị “xóa sổ” khỏi thị trường.

Đáng lưu ý, trách nhiệm không chỉ dừng ở khâu chế biến, kinh doanh mà bắt nguồn từ cả chuỗi cung ứng. Trong đó, các cơ sở chăn nuôi giữ vai trò then chốt. Khi thiếu ý thức pháp luật và đạo đức nghề nghiệp, một số cơ sở sẵn sàng bán động vật mắc bệnh, động vật chết cho các đầu mối thu gom thay vì báo chính quyền để tiêu hủy, làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh và mất an toàn thực phẩm. Những hành vi này cần được điều tra, làm rõ và xử lý nghiêm.

Theo quy định, người chăn nuôi biết rõ vật nuôi mắc dịch bệnh nhưng vẫn bán ra thị trường, thu lợi bất chính từ 10 triệu đồng trở lên, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

Đối với các đầu mối trung gian thu gom, chế biến thực phẩm – lực lượng thường hoạt động phân tán, khó kiểm soát – chính quyền địa phương cần tăng cường tuyên truyền, giám sát và kiểm tra. Trường hợp biết rõ nguồn thực phẩm không bảo đảm an toàn nhưng vẫn thu mua, chế biến hoặc bán cho doanh nghiệp, cần kiên quyết xử lý hình sự để răn đe.

Với các doanh nghiệp chế biến, kinh doanh thực phẩm, việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất, kiểm nghiệm và kiểm soát nguồn nguyên liệu là yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp vi phạm phải bị xử lý nghiêm, từ phạt tiền, thu hồi sản phẩm đến đình chỉ hoạt động; nếu có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ cần được chuyển sang cơ quan điều tra theo đúng quy định pháp luật.

Trân trọng cảm ơn ông!