Ba trụ cột để doanh nghiệp Việt chinh phục chuỗi giá trị tỷ USD

Trong bối cảnh dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vai trò trong bản đồ sản xuất thế giới. Tuy nhiên, thách thức cũng không hề nhỏ khi giá trị gia tăng từ sản xuất công nghiệp của doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế, tỷ lệ nội địa hóa thấp, năng lực cạnh tranh chưa tương xứng với tiềm năng.

TS. Lương Minh Huân – Viện trưởng Viện Phát triển doanh nghiệp (VCCI) mới đây đã có phân tích toàn diện về thực trạng, cơ hội, thách thức cũng như các khuyến nghị nhằm tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng.

Thực trạng và cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển công nghiệp. Các nghị quyết chiến lược như Nghị quyết 52 (2019) về chủ động tham gia Cách mạng công nghiệp 4.0, Nghị quyết 29 (2023) về tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa, hay Nghị quyết 57 (2024) về đột phá khoa học – công nghệ đã định hình con đường đi rõ ràng.

Các Nghị quyết đã đề ra mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp sẽ chiếm trên 40% GDP, trong đó công nghiệp chế biến – chế tạo đạt khoảng 30%, giá trị sản phẩm công nghệ cao vượt 45%.

Thực tế, công nghiệp chế biến – chế tạo đã và đang trở thành trụ cột thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Năm 2024, khu vực FDI đóng góp hơn 289 tỷ USD xuất khẩu, chiếm 71,4% tổng kim ngạch. Riêng điện thoại và linh kiện đạt khoảng 57 tỷ USD, trong đó trên 99% thuộc về doanh nghiệp FDI như Samsung, LG. Tương tự, máy tính, điện tử và linh kiện đạt khoảng 53 tỷ USD, với tỷ lệ FDI chiếm tới 97%. Trong khi đó, doanh nghiệp trong nước chủ yếu xuất khẩu nông sản, dệt may, giày dép và có giá trị gia tăng chưa cao.

Dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay mở ra nhiều cơ hội. Xu hướng “Trung Quốc +1” giúp Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn nhờ vị trí địa lý thuận lợi, ổn định chính trị và tham gia 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP. Đồng thời, thị trường nội địa hơn 100 triệu dân với tầng lớp trung lưu ngày càng gia tăng cũng tạo ra nhu cầu lớn cho sản phẩm công nghiệp.

Song song với cơ hội, Việt Nam phải đối diện với thách thức khi giá trị gia tăng từ sản xuất cải thiện chậm, tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành vẫn thấp. Ngành điện tử mới chỉ đạt 5–10% tỷ lệ nội địa hóa, công nghiệp ô tô 7–10% so với mục tiêu 40 – 55% vào năm 2030. Linh kiện có giá trị cao như hệ thống phanh, hộp số, hệ thống lái phần lớn vẫn phải nhập khẩu.

Theo khảo sát của JETRO năm 2025, tỷ lệ cung ứng nội địa tại Việt Nam đạt 36,6%, giảm so với 2023, trong đó doanh nghiệp địa phương chỉ chiếm khoảng 15,7% trong chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp Nhật.

Để doanh nghiệp Việt vươn lên trong chuỗi cung ứng

Để tận dụng tốt hơn cơ hội từ dịch chuyển chuỗi giá trị, TS. Lương Minh Huân nhấn mạnh: sự chủ động của doanh nghiệp, sự đồng hành của Nhà nước và vai trò kết nối của hiệp hội, tổ chức hỗ trợ là ba trụ cột quan trọng.

Trước hết, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Khảo sát VCCI năm 2022 cho thấy 64,7% doanh nghiệp chưa có sự chuẩn bị gì, chỉ 15,3% có chiến lược dài hạn rõ ràng. Điều này khiến phần lớn doanh nghiệp mới dừng lại ở “phần ngọn” của vấn đề, tập trung vào đáp ứng đơn hàng thay vì xây dựng năng lực nền tảng như quản trị, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng.

Các khó khăn mà doanh nghiệp thường gặp phải bao gồm: thiếu vốn để đầu tư máy móc – công nghệ, hạn chế về nhân lực chất lượng cao, khó đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và thời gian giao hàng. Do đó, ngoài việc tự chủ nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và thích ứng, doanh nghiệp cần tận dụng hỗ trợ từ nhiều phía, không chỉ từ Nhà nước mà cả từ hiệp hội doanh nghiệp, các tổ chức quốc tế và đặc biệt là những doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi.

Về phía Nhà nước, Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đã đặt trọng tâm vào việc thúc đẩy liên kết, xây dựng chuỗi giá trị, áp dụng tỷ lệ nội địa hóa theo lộ trình, cũng như yêu cầu dự án FDI lớn phải có kế hoạch sử dụng chuỗi cung ứng nội địa. Chính phủ đã ban hành Kế hoạch hành động triển khai (Nghị quyết 138/NQ-CP), trong đó chú trọng ba hướng: tiếp cận thị trường, tiếp cận vốn, và tiếp cận đất đai – mặt bằng sản xuất. Ví dụ, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và khởi nghiệp sáng tạo sẽ được ưu tiên vay vốn tín dụng cho chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; các khu công nghiệp phải dành quỹ đất tối thiểu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, công nghệ cao.

Các hiệp hội doanh nghiệp cũng được kỳ vọng đóng vai trò cầu nối, từ nghiên cứu thị trường, đào tạo, tư vấn đến xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa. Đây chính là chìa khóa để tạo lập hệ sinh thái hỗ trợ lẫn nhau, giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.

TS. Lương Minh Huân khẳng định: “Đã đến lúc cộng đồng doanh nghiệp phải xây dựng chiến lược, mục tiêu và kế hoạch hành động rõ ràng để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngoài sự hỗ trợ của Nhà nước, doanh nghiệp cần tận dụng nhiều hơn nguồn lực từ đối tác, hiệp hội và các tổ chức quốc tế, đồng thời không ngừng đổi mới sáng tạo và phát huy vai trò dẫn dắt của những doanh nghiệp tiên phong.

Trong kỷ nguyên dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước cả cơ hội vàng lẫn sức ép cạnh tranh khốc liệt. Nếu biết tận dụng xu hướng FDI dịch chuyển, lợi thế FTA, đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng, Việt Nam có thể không chỉ là công xưởng gia công mà còn trở thành trung tâm sản xuất có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực.

Điều đó đòi hỏi sự đồng hành chặt chẽ của Nhà nước, sự năng động của cộng đồng doanh nghiệp và sự hỗ trợ hiệu quả từ hiệp hội, tổ chức quốc tế. Con đường công nghiệp tự chủ – hùng cường sẽ chỉ thành hiện thực khi doanh nghiệp Việt Nam thật sự bước ra sân chơi toàn cầu với tâm thế chủ động và bản lĩnh.