Vụ 28.000 viên kim cương nhập lậu: Chứng thư giám định thành ‘lá bùa’ hợp thức hàng hóa phạm pháp

Việc Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương xuyên quốc gia với doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng không chỉ gây chấn động bởi quy mô của đường dây, mà còn bởi sự xuất hiện của một mắt xích đặc biệt: hoạt động giám định.

Theo kết quả điều tra ban đầu, ông Đặng Ngọc Thảo – nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (PNJ-LAB, nay là P-Lab) bị cáo buộc đã mài xóa mã số GIA trên kim cương nhập lậu, khắc lại mã nhận dạng của PNJ-LAB và cấp chứng thư giám định mới nhằm hợp thức hóa nguồn gốc, nâng giá trị hàng hóa để tiêu thụ.

Vụ án không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của cá nhân bị cáo buộc vi phạm mà còn làm lộ rõ những khoảng trống trong cơ chế quản lý hoạt động giám định thương mại – lĩnh vực vốn được xem là “người gác cổng” của thị trường đá quý.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính, luật sư Phạm Thị Quỳnh Trang, Công ty Luật TNHH Việt Anh 24H (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho rằng, nếu các cáo buộc được chứng minh, đây là dấu hiệu cho thấy những lỗ hổng tồn tại ở cả cấp độ doanh nghiệp lẫn cơ chế quản lý nhà nước.

Chứng thư giám định bị “đánh đồng” với giấy chứng nhận nguồn gốc

Theo luật sư Trang, một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là sự nhầm lẫn giữa giá trị kỹ thuật và giá trị pháp lý của chứng thư giám định.

Về bản chất, chứng thư giám định chỉ xác nhận các đặc tính kỹ thuật của viên đá như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết hay chất lượng cắt mài. Đây không phải là tài liệu chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa.

Tuy nhiên, trên thực tế, chứng thư lại có giá trị rất lớn trong giao dịch thương mại. Khi được cấp bởi một tổ chức có uy tín, chứng thư dễ tạo niềm tin cho người mua và các đối tác, từ đó có thể bị lợi dụng như một “vỏ bọc” hợp pháp cho hàng nhập lậu nếu thiếu cơ chế đối chiếu nguồn gốc.

“Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ một chứng thư kỹ thuật có thể bị biến thành công cụ hợp thức hóa hàng hóa vi phạm pháp luật”, luật sư Trang nhận định.

Theo phân tích của luật sư Phạm Thị Quỳnh Trang, vụ án cũng cho thấy quy trình quản trị trong tổ chức giám định có dấu hiệu tồn tại những khoảng trống đáng lưu ý.

Một cá nhân bị cáo buộc có thể thay đổi thông tin nhận dạng của viên kim cương rồi cấp chứng thư mới cho thấy cơ chế phân quyền, giám sát, lưu trữ dữ liệu và kiểm tra chéo nhiều khả năng chưa phát huy hiệu quả.

Trong khi đó, hoạt động giám định hiện nay lại chủ yếu dựa vào uy tín của doanh nghiệp và trách nhiệm nghề nghiệp của giám định viên. Và điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khâu hậu kiểm.

Theo bà Trang, sau khi chứng thư được phát hành, cơ quan quản lý gần như không có điều kiện kiểm tra ngay tính chính xác của từng kết quả giám định nếu không phát sinh tranh chấp, tố cáo hoặc vụ án hình sự. Điều này khiến sai phạm, nếu có, rất khó được phát hiện sớm.

Một hạn chế khác là Việt Nam hiện chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc hệ thống kết nối đồng bộ giữa hải quan, cơ quan điều tra, quản lý thị trường và các tổ chức giám định để xác thực thông tin của từng viên đá hoặc từng chứng thư.

Nếu chứng thư được số hóa, có mã định danh duy nhất, lưu toàn bộ dữ liệu hình ảnh, lịch sử chỉnh sửa và được kết nối với cơ quan quản lý thì khả năng phát hiện dấu hiệu bất thường sẽ cao hơn rất nhiều.

Đối với lĩnh vực đá quý – loại tài sản có giá trị lớn, dễ vận chuyển và tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu, rửa tiền – việc chỉ quản lý điều kiện thành lập doanh nghiệp giám định là chưa đủ.

Theo Điều 266 Luật Thương mại 2005, tổ chức giám định phải chịu trách nhiệm đối với chứng thư có kết quả sai.

Nếu sai sót do lỗi vô ý, tổ chức giám định phải chịu mức phạt theo thỏa thuận nhưng không vượt quá 10 lần thù lao giám định. Trường hợp sai phạm do lỗi cố ý, tổ chức phải bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh cho khách hàng.

Ngoài trách nhiệm dân sự, doanh nghiệp còn có thể bị xử phạt hành chính, bị đình chỉ hoặc thu hồi điều kiện hoạt động nếu vi phạm quy định về kinh doanh dịch vụ giám định.

Đáng chú ý, nếu hành vi vi phạm được thực hiện nhân danh doanh nghiệp, vì lợi ích của doanh nghiệp và đáp ứng các điều kiện về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo Bộ luật Hình sự thì chính pháp nhân cũng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự trong những trường hợp pháp luật quy định.

Cần chuyển trọng tâm từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”

Theo luật sư Phạm Thị Quỳnh Trang, pháp luật hiện hành đã quy định khá đầy đủ về điều kiện thành lập tổ chức giám định, tiêu chuẩn giám định viên cũng như yêu cầu về năng lực chuyên môn, trang thiết bị.

Tuy nhiên, phần lớn các quy định vẫn tập trung vào “điều kiện đầu vào”, trong khi cơ chế giám sát quá trình hoạt động chưa tương xứng.

Để hạn chế nguy cơ lợi dụng hoạt động giám định nhằm hợp thức hóa hàng hóa vi phạm, bà đề xuất hoàn thiện pháp luật theo nhiều hướng.

Trong đó, cần bổ sung quy định bắt buộc về hệ thống quản trị nội bộ với cơ chế kiểm soát nhiều cấp, phân tách nhiệm vụ giữa người giám định, người phê duyệt và người phát hành chứng thư; xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử quốc gia về chứng thư giám định; quy định bắt buộc lưu trữ đầy đủ hình ảnh, video và dữ liệu kỹ thuật của từng mẫu giám định trong thời gian đủ dài.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm thông qua kiểm tra ngẫu nhiên hoặc kiểm tra chuyên đề đối với các tổ chức phát hành số lượng lớn chứng thư hoặc có dấu hiệu bất thường; đồng thời nâng chế tài đối với hành vi cố ý cấp chứng thư sai sự thật và quy định rõ trách nhiệm của người quản lý nếu buông lỏng kiểm soát để xảy ra sai phạm có hệ thống.

Theo luật sư Trang, điều quan trọng nhất là phải xác định rõ ranh giới pháp lý: chứng thư giám định chỉ xác nhận đặc tính kỹ thuật của hàng hóa, không thể thay thế chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Việc quản lý cần được thực hiện đồng bộ từ khâu nhập khẩu, lưu thông, giám định đến kinh doanh để ngăn chặn việc biến một chứng thư kỹ thuật thành “tấm vé thông hành” cho hàng hóa vi phạm pháp luật.