‘Muốn vượt bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần nền công nghiệp mới’

Công nghiệp hóa trong bối cảnh mới

Tại Hội thảo “Thực trạng và giải pháp thực hiện mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao”, diễn ra ngày 15/7, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng điều quan trọng là cần nhìn lại cách tiếp cận đối với mục tiêu công nghiệp hóa của Việt Nam trong bối cảnh mới.

Theo ông, mặc dù Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, nghị quyết và chính sách lớn liên quan đến công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế và thu hút đầu tư nước ngoài, song thực tiễn cho thấy cần đánh giá lại cả mục tiêu lẫn phương thức triển khai. Việc phải điều chỉnh lại các mốc phát triển đến năm 2025 và 2030 cũng đặt ra yêu cầu lý giải rõ vì sao các mục tiêu trước đây chưa đạt như kỳ vọng.

TS. Võ Trí Thành cho rằng nguyên nhân đầu tiên là bối cảnh phát triển đã thay đổi rất nhanh. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang chuyển sang giai đoạn mới với sự hội tụ của các đột phá về công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), vật liệu mới, năng lượng và công nghệ sinh học. Trong khi đó, môi trường địa chính trị và kinh tế thế giới ngày càng bất ổn, xu hướng cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn được dự báo sẽ còn kéo dài ít nhất một thập kỷ tới. Đây là những yếu tố buộc Việt Nam phải điều chỉnh tư duy và cách tiếp cận đối với công nghiệp hóa.

Ông nhấn mạnh, không chỉ Việt Nam mà nhiều quốc gia phát triển cũng đang quay trở lại với chính sách công nghiệp. Tuy nhiên, bản chất của chính sách công nghiệp không đơn thuần là sự can thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế, mà là tạo điều kiện để thị trường vận hành hiệu quả hơn, đồng thời khắc phục những thất bại của thị trường ở các lĩnh vực chiến lược.

Theo TS. Võ Trí Thành, mục tiêu phát triển hiện nay không chỉ dừng ở việc đạt tốc độ tăng trưởng cao hay vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Quan trọng hơn là xây dựng được nền tảng của một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh cao, trong đó quá trình công nghiệp hóa phải tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn và nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Ông cho rằng cách hiểu về công nghiệp hóa cũng cần thay đổi. Nếu trước đây công nghiệp hóa chủ yếu được hiểu là phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo thì trong giai đoạn mới, khái niệm này phải bao hàm trình độ công nghệ hiện đại, năng lực quản trị tiên tiến, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng đổi mới sáng tạo. Công nghiệp hóa không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghiệp mà lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế, từ sản xuất đến dịch vụ, từ quy trình quản trị đến kỹ năng lao động.

Bên cạnh đó, phát triển công nghiệp hiện đại phải gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Các công nghệ mới ngày càng được tích hợp sâu vào sản phẩm, dịch vụ và chuỗi giá trị, làm mờ ranh giới giữa các ngành kinh tế truyền thống.

Chìa khóa cho mục tiêu 2030

TS. Võ Trí Thành cũng cho rằng các mục tiêu phát triển cần được lượng hóa rõ ràng để tạo cơ sở cho việc hoạch định chính sách và đánh giá kết quả thực hiện. Nếu mục tiêu không được định lượng cụ thể thì rất khó cho công tác quản lý và điều hành.

Theo ông, trong bối cảnh hiện nay có ba vấn đề lớn cần được đặc biệt quan tâm. Thứ nhất là phát triển năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thứ hai là bảo đảm tự chủ chiến lược, đặc biệt là tự chủ về công nghệ, nhưng phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa với hiệu quả kinh tế và hội nhập quốc tế. Tự chủ không có nghĩa là tự làm mọi thứ, mà cần xác định những lĩnh vực cốt lõi cần làm chủ, đồng thời tận dụng hiệu quả chuỗi cung ứng và nguồn lực toàn cầu.

Ông lấy dẫn chứng từ đại dịch COVID-19 để cho thấy bài học về cân bằng giữa hiệu quả và tự chủ. Trong những điều kiện bình thường, nhập khẩu những sản phẩm có chi phí thấp là lựa chọn hợp lý. Tuy nhiên, khi xảy ra khủng hoảng, năng lực tự chủ ở một số lĩnh vực thiết yếu lại trở thành yếu tố quyết định khả năng ứng phó của quốc gia.

Vấn đề thứ ba là nâng cao năng lực chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc từ bên ngoài. Theo TS. Võ Trí Thành, trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, khả năng thích ứng và phục hồi cần trở thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển.

TS. Võ Trí Thành cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng, hoàn thiện mô hình phát triển theo hướng hài hòa giữa kinh tế, xã hội, môi trường và quốc phòng – an ninh. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia và xây dựng nền công nghiệp hiện đại dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.