Dữ liệu là ‘mỏ vàng’ nhưng là bài toán khó nhất hiện nay

Dữ liệu là nhân tố sản xuất quan trọng

Tại hội thảo “An toàn dữ liệu tài chính trong kỷ nguyên AI” do Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance tổ chức, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh, nhận định rằng cần nhìn nhận lại một cách đầy đủ và trực diện vai trò của dữ liệu trong nền kinh tế hiện đại. Theo ông, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin phục vụ quản lý hay vận hành, mà đã trở thành một nhân tố sản xuất quan trọng, tương tự như vốn, lao động, tài nguyên hay công nghệ.

Ông Thành phân tích, khi dữ liệu đã trở thành yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất, thì về nguyên tắc kinh tế, nó cần được phân bổ một cách hiệu quả. Muốn vậy, dữ liệu phải có khả năng dịch chuyển tương đối tự do trong nền kinh tế, giống như cách các nguồn lực khác được lưu thông để tối ưu hóa giá trị. Đây là điều kiện quan trọng để dữ liệu thực sự phát huy vai trò trong thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, theo TS Võ Trí Thành, thực tế lại diễn ra theo chiều hướng phức tạp hơn rất nhiều. Khác với các yếu tố sản xuất truyền thống, dữ liệu không thể tự do lưu chuyển do chịu sự chi phối của nhiều lớp ràng buộc khác nhau. Trước hết là yếu tố văn hóa, khi mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng, thậm chí mỗi cá nhân đều có cách nhìn nhận khác nhau về dữ liệu và mức độ sẵn sàng chia sẻ thông tin.

Bên cạnh đó là vấn đề an ninh, quốc phòng. Dữ liệu không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn gắn chặt với chủ quyền và an toàn quốc gia, khiến việc kiểm soát trở nên cần thiết. Ngoài ra, quyền riêng tư cũng là một yếu tố quan trọng, thậm chí ngày càng được đặt lên hàng đầu. Mỗi xã hội có những tiêu chuẩn và ngưỡng chấp nhận khác nhau đối với việc thu thập, khai thác và sử dụng dữ liệu cá nhân.

Chính sự khác biệt và đan xen giữa các yếu tố này khiến bài toán cân bằng giữa “dòng chảy tự do của dữ liệu” và các điều kiện kiểm soát trở nên đặc biệt phức tạp. Theo ông Thành, đây là một trong những thách thức lớn mà không chỉ Việt Nam mà toàn thế giới đang phải đối mặt.

Một vấn đề nền tảng khác được ông nhấn mạnh là khi dữ liệu đã được coi là tài sản, thì về nguyên tắc, nó phải có khả năng giao dịch. Tuy nhiên, để giao dịch được, điều kiện tiên quyết là phải xác lập rõ quyền sở hữu và quyền tài sản đối với dữ liệu.

“Với dữ liệu, câu chuyện này không hề đơn giản”, ông Thành lưu ý. Quyền đối với dữ liệu không chỉ thuộc về cá nhân, mà còn liên quan đến doanh nghiệp, tổ chức và thậm chí là quốc gia. Vì vậy, việc chỉ dừng lại ở các quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân là chưa đủ. Vấn đề lớn hơn là phải xác định và bảo vệ quyền tài sản đối với dữ liệu của từng chủ thể trong nền kinh tế.

Theo ông, câu hỏi cốt lõi cần được làm rõ là ai sở hữu dữ liệu, ai có quyền khai thác, và quyền đó được phân bổ như thế nào giữa các bên liên quan. Đây là một bài toán phức tạp, đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện và đồng bộ trong xây dựng thể chế.

Độ phức tạp của vấn đề càng gia tăng trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Dữ liệu ngày nay không còn mang tính tĩnh mà liên tục được tạo sinh, phân tích và tái cấu trúc. Một hệ thống AI thường liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau, từ người phát triển, người vận hành cho đến các đơn vị cung cấp dữ liệu đầu vào.

Có nên xem AI như chủ thể có quyền trong việc tạo lập, khai thác dữ liệu không?

Không chỉ dừng lại ở đó, bản thân AI với khả năng tạo ra dữ liệu mới cũng đặt ra những câu hỏi hoàn toàn mới. Theo TS Võ Trí Thành, cần cân nhắc liệu có nên xem AI như một chủ thể có quyền trong việc tạo lập và khai thác dữ liệu hay không, đặc biệt khi công nghệ này ngày càng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế.

Từ những phân tích trên, ông Thành cho rằng hiện nay thế giới vẫn chưa tìm được tiếng nói chung đối với hai nút thắt lớn. Thứ nhất là cách tiếp cận đối với dòng chảy dữ liệu, giữa xu hướng tự do hóa và yêu cầu kiểm soát. Thứ hai là khung khổ quyền tài sản đối với dữ liệu, bao gồm việc xác định chủ thể sở hữu, quyền khai thác và cơ chế phân bổ lợi ích trong một hệ sinh thái đa chủ thể.

Theo ông, đây không còn là vấn đề mang tính lý thuyết. Chi phí của việc không giải quyết được các mâu thuẫn này là rất lớn, thậm chí có thể mang tính hệ thống đối với nền kinh tế số toàn cầu. Khi dữ liệu vừa là tài nguyên, vừa là nguồn lực quyền lực, bất kỳ sự chậm trễ hay lệch hướng nào trong cách tiếp cận đều có thể tạo ra những hệ lụy sâu rộng.

Đối với Việt Nam, TS Võ Trí Thành cho rằng chuyển đổi số là một lựa chọn mang tính chiến lược trong tiến trình phát triển. Việt Nam có những lợi thế nhất định trong làn sóng công nghệ mới, nhưng để tận dụng được cơ hội, cần đồng thời giải quyết hai vấn đề cốt lõi.

Thứ nhất là hoàn thiện khung khổ pháp lý và cách tiếp cận quản lý theo hướng vừa quyết liệt, vừa mang tính kiến tạo, đảm bảo hài hòa giữa mục tiêu phát triển và yêu cầu bảo vệ. Thứ hai là nâng cao trình độ của xã hội, từ việc phổ cập kiến thức số cho người dân đến phát triển đội ngũ nhân lực công nghệ chất lượng cao.

Ông nhấn mạnh, từ “bình dân học vụ số” đến tầng lớp công nghệ cao, tất cả đều cần được nâng lên để tạo nền tảng cho tăng trưởng trong kỷ nguyên số. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng doanh nghiệp hay cơ quan quản lý, mà là yêu cầu chung đối với toàn xã hội.

Tựu trung, TS Võ Trí Thành cho rằng quá trình chuyển đổi này không chỉ phục vụ mục tiêu kinh tế, mà còn hướng tới cải thiện chất lượng cuộc sống. Khi dữ liệu được quản trị hiệu quả, công nghệ được ứng dụng đúng hướng và con người được trang bị đầy đủ kỹ năng, xã hội sẽ vận hành hiệu quả hơn, thông minh hơn và hướng tới sự phát triển bền vững.