Cảnh báo khi dòng sông bị chèn ép

Cửa thoát lũ duy nhất đang bị chèn ép

Người dân thị trấn Cửa Việt (nay là thị trấn Đông Gio Linh) đã nhiều năm chứng kiến dòng nước từ thượng nguồn mùa lũ đổ về rất mạnh, song lại khó thoát ra biển do cửa sông bị thu hẹp. Thủy triều, bùn cát bồi lắng cùng các công trình xây dựng ven sông đang khiến cửa sông Thạch Hãn vốn từng rộng thoáng trở nên “nghẹt thở” trong những trận mưa cực đoan ngày càng dày đặc.

Ghi nhận thực địa cho thấy khu vực cửa sông Thạch Hãn, đoạn đổ ra Cửa Việt, đang chịu áp lực lớn từ hàng loạt công trình dân cư, dịch vụ hậu cần cảng biển, khu công nghiệp, bãi chứa vật liệu xây dựng… mọc lên dày đặc dọc hai bờ. Nhiều công trình âm thầm lấn chiếm lòng sông; một số đoạn bờ được gia cố bằng bê tông cứng thay vì sử dụng các giải pháp kết hợp chỉnh trị dòng chảy mềm dẻo, làm co hẹp đáng kể dòng thoát lũ.

Một cán bộ kỹ thuật từng tham gia tư vấn quy hoạch thoát lũ tại miền Trung cảnh báo: “Cửa Cửa Việt vốn không rộng, lại có hình thắt cổ chai. Nếu tiếp tục để các công trình dân sinh và logistics chiếm thêm diện tích lòng sông, khi xảy ra mưa lớn, nước sẽ không kịp thoát ra biển. Nguy cơ càng nghiêm trọng khi lũ dồn nhanh từ thượng nguồn.”

Vị chuyên gia này nhấn mạnh, việc nạo vét hay mở rộng cửa sông không thể thực hiện tùy tiện, bởi sẽ ảnh hưởng đến hệ sinh thái ven biển. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, không thể phớt lờ nguy cơ dòng nước bị dồn nén mà không có lối thoát.

“Không ai lại đi bịt ống xả của cả tỉnh,” vị chuyên giá cảnh báo.

Theo số liệu quan trắc, trong các đợt mưa lớn, lưu lượng đỉnh lũ trên sông Thạch Hãn có thể vượt mức 4.000 – 5.000 m³/s. Nếu cửa sông bị bồi lấp hoặc bị lấn chiếm mà không có biện pháp khơi thông, khả năng tiêu thoát sẽ bị suy giảm nghiêm trọng.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy – Chuyên gia nghiên cứu biến đổi khí hậu và quản lý rủi ro thiên tai – từng nhiều lần cảnh báo trên các phương tiện truyền thông về xu thế mưa cực đoan xảy ra với tần suất cao hơn, cường độ lớn hơn ở khu vực miền Trung.

Ông nhận định, “Hệ thống thủy lợi, đê điều và cửa thoát lũ tại các tỉnh miền Trung hiện không theo kịp tốc độ biến đổi khí hậu. Việc đô thị hóa cửa sông thiếu kiểm soát chỉ làm tăng nguy cơ lũ, chồng lũ tự nhiên lên rủi ro nhân tạo.”

Việc quy hoạch hệ thống tiêu thoát cần dựa trên mô hình thủy văn mới, có tính đến kịch bản biến đổi khí hậu đến năm 2050, thay vì chỉ dựa vào dữ liệu lịch sử.

“Nếu không thay đổi cách tiếp cận, thì ngay cả những trận mưa trung bình cũng có thể gây ra úng ngập nghiêm trọng,” ông cảnh báo.

Không thể tách rời quản lý rủi ro khỏi quy hoạch phát triển

Một vấn đề đáng lưu tâm là nhiều dự án lớn trong vùng ven biển Quảng Trị hiện đang được cấp phép mà chưa có đánh giá tác động tổng thể đến dòng chảy và hệ thống thoát lũ. Từ khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị, khu dịch vụ hậu cần cảng Cửa Việt, đến các khu dân cư bờ nam… nhiều công trình nằm sát mép nước, lấn sâu vào hành lang thoát lũ tự nhiên.

Trong khi đó, hệ thống tiêu thoát trong nội đô và các khu vực giáp ranh vẫn chủ yếu dựa vào hai dòng chính là sông Thạch Hãn và sông Hiếu. Nếu cửa sông bị “bóp nghẹt”, mọi nỗ lực đầu tư vào hồ điều hòa, đê bao hay cống ngăn triều cũng khó phát huy hiệu quả.

Một chuyên gia trong lĩnh vực tài nguyên – môi trường phân tích: “Việc bê tông hóa hai bên bờ, lấn sông, không chỉ làm biến đổi hình thái thủy lực mà còn khiến dòng chảy xoáy cục bộ, gây xói lở không đều, làm mất cân bằng tự nhiên.” Theo ông, nếu không kiểm soát chặt chẽ từ bây giờ, Quảng Trị có thể đối mặt với kịch bản cửa sông bị bồi lấp hoàn toàn – điều từng xảy ra tại một số tỉnh ven biển miền Trung.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, nhiều địa phương đã chủ động rà soát lại quy hoạch ven sông – đặc biệt là vùng hạ lưu. Với địa hình đặc thù “núi đổ ra biển” và mưa lớn cục bộ, tỉnh Quảng Trị cần sớm xây dựng bản đồ rủi ro ngập lụt mới, cập nhật đầy đủ kịch bản mưa lớn, triều cường và nước biển dâng kết hợp.

Từ góc độ chính sách, điều cần thiết hiện nay là thiết lập lại chỉ giới hành lang thoát lũ tại khu vực cửa sông Thạch Hãn – Cửa Việt. Không chỉ dừng lại ở việc giới hạn cấp phép dự án mới, mà cần xử lý dứt điểm các công trình vi phạm đã và đang cản trở dòng chảy.

Đồng thời, cần triển khai các mô hình dự báo lưu lượng nước theo thời gian thực, nhằm điều phối hiệu quả hoạt động của các hồ chứa thượng nguồn, kết hợp với đánh giá năng lực thoát lũ của cửa sông để chủ động trước các kịch bản thiên tai bất thường.

Thực tế cho thấy, Quảng Trị là địa phương thường xuyên chịu thiệt hại nặng nề do lũ lụt, điển hình là các trận mưa lịch sử trong tháng 10/2020. Việc để “họng xả” duy nhất – Cửa Việt – bị thắt nghẽn bởi các dự án thiếu đánh giá thủy văn là mối nguy tiềm ẩn cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Các chuyên gia đều đồng thuận rằng, bài học từ các đợt thiên tai vừa qua là lời cảnh tỉnh rõ ràng: quản lý rủi ro thiên tai không thể tách rời quy hoạch phát triển kinh tế. Mỗi dự án phát triển ven sông cần được đặt trong tổng thể dòng chảy vùng, thay vì chỉ chú trọng vào lợi ích cục bộ.