Đầu tư công phải là ‘vốn mồi’ thay vì chỉ là hoàn thành kế hoạch chi tiêu

Động lực lớn nhất cho tăng trưởng

Năm 2026, Quốc hội giao kế hoạch vốn đầu tư công khoảng 1,08 triệu tỷ đồng, trong đó Thủ tướng đã phân bổ hơn 1,04 triệu tỷ đồng cho các bộ, ngành và địa phương. Đây là mức vốn cao kỷ lục, tăng khoảng 175.000 tỷ đồng so với năm 2025. Theo số liệu cập nhật mới nhất Bộ Tài chính, đến ngày 2/7, cả nước mới giải ngân được gần 361.000 tỷ đồng, tương đương 35,8% kế hoạch.

Điều này đồng nghĩa gần 683.000 tỷ đồng vẫn phải được giải ngân trong nửa cuối năm nếu muốn hoàn thành mục tiêu đề ra. Theo đánh giá của các chuyên gia, áp lực giải ngân đầu tư công trong năm nay là rất lớn, nhưng cũng chính là dư địa quan trọng để nền kinh tế tăng tốc.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính về vấn đề này, TS. Nguyễn Minh Thảo, Phó trưởng Ban Phát triển doanh nghiệp và môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế tài chính (Bộ Tài chính), nhận định nhiều nghiên cứu cho thấy cứ 1 đồng vốn đầu tư công có thể kéo theo từ hơn 1 đồng đến khoảng 1,6 đồng vốn đầu tư tư nhân, thậm chí một số nghiên cứu ghi nhận mức lan tỏa cao hơn.

Theo bà, điều quan trọng không nằm ở con số cụ thể mà ở thực tế đã được kiểm chứng: đầu tư công hiệu quả sẽ tạo thêm việc làm, đơn hàng, năng lực logistics, mặt bằng sản xuất, kết nối vùng và niềm tin cho khu vực doanh nghiệp. Đầu tư công càng hiệu quả thì càng kéo theo nhiều dòng vốn tư nhân tham gia vào nền kinh tế, từ đó thúc đẩy cho tăng trưởng chung.

Đồng quan điểm, đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu khi trao đổi với Đầu tư Tài chính cũng nhấn mạnh rằng đầu tư công không chỉ là công cụ kích cầu ngắn hạn mà phải trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng và khơi thông đầu tư xã hội. Tuy nhiên, để phát huy được vai trò này, điều quan trọng không nằm ở quy mô vốn mà ở chất lượng thể chế và tốc độ thực thi.

Theo ông Hiếu, nhiều năm qua, Việt Nam luôn đối mặt với “điệp khúc” giải ngân chậm dù Chính phủ liên tục chỉ đạo quyết liệt. Nguyên nhân không hoàn toàn do thiếu vốn mà chủ yếu xuất phát từ các thủ tục pháp lý phức tạp, quy trình chuẩn bị đầu tư kéo dài và tâm lý e ngại trách nhiệm của cán bộ thực thi.

Vì vậy, cải cách thể chế phải đi trước một bước để đồng vốn đầu tư công thực sự được đưa vào nền kinh tế đúng thời điểm. “Một dự án đầu tư công thường trải qua rất nhiều tầng nấc từ chuẩn bị chủ trương đầu tư, lập dự án, thẩm định, phê duyệt, giải phóng mặt bằng, đấu thầu đến triển khai.

Theo ông, giải ngân nhanh nhưng dự án kém hiệu quả thì không có nhiều ý nghĩa. Điều quan trọng hơn là vốn phải được phân bổ đúng dự án, đúng thời điểm, tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế và có sức lan tỏa tới khu vực tư nhân.

Chỉ cần một khâu bị ách tắc là toàn bộ dòng vốn sẽ bị đình trệ. Do đó, cần tiếp tục cắt giảm thủ tục, phân cấp mạnh hơn cho địa phương và chủ đầu tư, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng cấp trong quá trình triển khai”, ông Hiếu nói. Một quan điểm được ông Hiếu nhiều lần nhấn mạnh là không nên đánh giá hiệu quả đầu tư công chỉ bằng tỷ lệ giải ngân.

Theo ông, giải ngân nhanh nhưng dự án kém hiệu quả thì không có nhiều ý nghĩa. Điều quan trọng hơn là vốn phải được phân bổ đúng dự án, đúng thời điểm, tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế và có sức lan tỏa tới khu vực tư nhân.

Theo đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, đầu tư công có vai trò “mở đường” cho đầu tư tư nhân. Khi Nhà nước đầu tư vào hạ tầng giao thông, logistics, năng lượng hay hạ tầng số, chi phí sản xuất của doanh nghiệp sẽ giảm xuống, môi trường đầu tư được cải thiện và dòng vốn tư nhân sẽ mạnh dạn tham gia hơn. Vì vậy, đầu tư công cần được thiết kế theo hướng tạo ra hiệu ứng “vốn mồi” thay vì chỉ tập trung vào việc hoàn thành kế hoạch chi tiêu.

Ông cũng lưu ý rằng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, đầu tư công phải được nhìn nhận như một cấu phần của chiến lược phát triển dài hạn chứ không phải giải pháp tình thế. Điều này đòi hỏi việc lựa chọn dự án phải dựa trên mức độ lan tỏa, khả năng kết nối vùng và sức hút đầu tư tư nhân, thay vì dàn trải nguồn lực.

Điều quan trọng là hiệu quả lan tỏa

Các chuyên gia đều thống nhất rằng giá trị lớn nhất của đầu tư công không nằm ở việc tạo thêm tiền, mà ở khả năng nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế. Một tuyến cao tốc hoàn thành có thể rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa.

Một cảng biển mới có thể giảm chi phí logistics. Một khu công nghiệp có hạ tầng đồng bộ sẽ tạo điều kiện thu hút thêm nhiều dự án FDI. Những tác động này mới chính là yếu tố giúp nền kinh tế tăng trưởng bền vững trong trung và dài hạn. Nếu nguồn vốn đã được bố trí ở mức kỷ lục thì bài toán còn lại là làm sao để giải ngân đúng tiến độ và sử dụng hiệu quả.

Theo đại biểu Quốc hội Hoàng Minh Hiếu, tỷ lệ giải ngân thấp trong nửa đầu năm chủ yếu phản ánh khoảng cách giữa cải cách thể chế và năng lực thực thi ở địa phương. Giải phóng mặt bằng vẫn là nút thắt lớn nhất. Bên cạnh đó là tình trạng thiếu vật liệu san lấp, biến động giá nguyên vật liệu, thủ tục đầu tư kéo dài và năng lực chuẩn bị dự án còn hạn chế.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho rằng cần áp dụng cơ chế điều hành theo mô hình “chiến dịch” đối với các dự án trọng điểm quốc gia, giao ban tiến độ hằng tuần, phân công rõ trách nhiệm từng cấp, đồng thời điều chuyển vốn ngay trong quý III đối với các dự án chậm triển khai thay vì chờ đến cuối năm.

TS. Nguyễn Minh Thảo cũng cho rằng ngoài việc hoàn thiện thể chế, điều quan trọng là các địa phương phải chủ động tháo gỡ khó khăn. Hành lang pháp lý là như nhau nhưng có nơi làm tốt, có nơi rất chậm. Điều đó cho thấy vai trò chủ động của địa phương là yếu tố quyết định.

Theo bà Thảo, việc Thủ tướng ban hành cơ chế chấm điểm giải ngân đầu tư công và giao chỉ tiêu tăng trưởng gắn với trách nhiệm người đứng đầu sẽ tạo thêm áp lực tích cực để các địa phương đẩy nhanh tiến độ thực hiện.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, đầu tư công tiếp tục là động lực quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, bài học từ nhiều năm qua cho thấy quy mô vốn lớn chưa đủ để tạo đột phá nếu tiến độ giải ngân chậm và hiệu quả sử dụng vốn chưa cao.

“Điều cần hướng tới không chỉ là giải ngân hết kế hoạch, mà là lựa chọn đúng dự án, triển khai đúng tiến độ và tạo được hiệu ứng lan tỏa để thu hút đầu tư tư nhân, FDI và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”, TS. Nguyễn Minh Thảo khuyến nghị.

Khi đó, đầu tư công mới thực sự phát huy vai trò “vốn mồi”, mở đường cho các nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển, thay vì chỉ được nhìn nhận như một công cụ kích cầu ngắn hạn.